خوشگذرانىهاى خود مىرساندند . اين شيوهء حكومتدارى اقتصاد عمومى را دچار بحرانهايى كرد و درنتيجه ، جامعه را به دو طبقه تقسيم كرد . طبقه اول كه ثروتمندان را دربر مىگرفت و كارى جز عياشى ، هوسبازى و خوشگذرانى نداشتند و طبقه دوم كشاورزان و صنعتگران بودند . اينان تمام روزگار خود را به تلاش شكننده و كار فرساينده مىگذراندند تا طبقهء اشراف و عياش در آسايش باشند و تنها سهمى كه از زحمتهاى خردكننده خود داشتند لقمهء نانى بود براى جان به در بردن كه فرجام اين تفاوت طبقاتى از بين رفتن استقرار اجتماعى و سياسى بود . « 1 » در اينجا به اختصار شرايط اقتصادى آن روز را مرور مىكنيم :
درآمدهاى دولت
درآمدهاى دولت اسلامى در عصر عباسى كه امام جواد عليه السّلام در آن مىزيست بسيار زياد بود . بنا به برآورد ابن خلدون از خراج و ماليات روزگار مأمون ، اين مبلغ بيش از چهار صد ميليون درهم بود . « 2 »
درآمدهاى دولت فزونى گرفت و ديگر درهم و دينار را نمىشمردند ، بلكه وزن مىكردند و شش هزار ، هفت هزار قنطار ( هر قنطار 4 / 256 كيلوگرم ) مبناى محاسبه قرار گرفته بود . « 3 »
كارگزار معتصم عباسى در روم خراج آن را سه ميليون محاسبه كرد .
معتصم نامهاى گلهآميز به او نوشت كه در آن آمده بود : « پستترين نواحى كه
هامش
( 1 ) . الإدارة الإدارية في عز العرب / 82 .
( 2 ) . المقدمه / 179 - 180 .
( 3 ) . همانجا .