نهضتى به خود نديده بود . تمام افراد جامعهء آن روز از خليفه تا مردم عادى طالبان دانش يا حداقل دوستداران دانش شدند . در روزگار عباسيان ، مردم ، قارهها را پيموده و خود را به خواستگاه دانش و عرفان مىرساندند تا همانند زنبور عسل كه شهد به كندو مىبرد ، اندوختهاى از دانش برگرفته براى جويندگان تشنهء آن به سرزمينهاى خود ببرند . هم آنان ، دانشى را كه با تلاش و كوشش خود به دست آورده بودند ، گرد مىآوردند كه بيشترين شباهت را به دائرة المعارف داشت . البته اين كار نقش كارآمدى در رساندن دانش نوين آن روز به دست ما داشت ؛ كارى كه پيشتر انتظار آن نمىرفت » . « 1 »
اينك به طور گذرا به برخى شاخصههاى اصلى و اساسى حيات علمى آن روز مىپردازيم .
مراكز علمى
مراكز علمى فعال در عصر امام جواد عليه السّلام به اين شرح بودند :
مدينه منوره
مدينهء منوره مهمترين مراكز علمى آن دوره به شمار مىرفت . مدرسهء اهل بيت عليهم السّلام در آن تأسيس و تشكيل شد و بزرگان و فقيهان و راويان را در خود گرد آورد . دو دستهء ياد شده شبها را به تدوين احاديث امامان اهل بيت عليهم السّلام به صبح مىرساندند و نسبت به تدوين موضوعى احاديث امامان معصوم مرتبط با فقه كه آينهء روح و جوهر اسلام بودند ، عنايت فراوانى مبذول
هامش
( 1 ) . دكتر حسن ابراهيم حسن ، تاريخ الاسلام 2 / 322 .