همو كه به درخواست هارون الرشيد ، تعليم امين و مأمون ، فرزندان هارون را بر عهده گرفت . شايان توجه است كه علم نحو شامل مجموعه قواعدى است كه گفتار را از كژى و نادرستى ايمن مىسازد و گوينده را از خطا باز مىدارد . اين دانش به وسيلهء امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه السّلام پديد آمد و همو قواعد و اصول آن را پايهگذارى نمود .
بصره
ديگر كانون علمى آن روزگار بصره بود كه مركز مهمى براى علم نحو به شمار مىرفت . اولين بنيانگذار مدرسهء بصره « ابو الأسود دئلى » شاگرد امير المؤمنين عليه السّلام بود . مدرسهء بصره با مدرسهء كوفه رقابت مىكرد و نحويان بصره جهت باز شناخته شدن از نحويان كوفه « اهل المنطق » خوانده مىشدند .
« سيبويه » ايرانى ، صاحب « كتاب سيبويه » از پيشوايان و نامآوران اين دانش بود .
كتاب وى عميقترين ، كمال يافتهترين و اصيلترين اثر در ادبيات است .
« دىپور » كتاب سيبويه را اينگونه توصيف كرده است : « اگر به كتاب سيبويه بنگريم آن را كارى پخته و تلاشى سترگ خواهيم يافت ، آنسان كه متأخران دربارهء اين كتاب گفتهاند : بىترديد ، اين كتاب ( سيبويه ) ثمرهء تلاش عالمان فراوانى است ، چنان كه « قانون » ابن سينا اينگونه است » . « 1 »
بصره افزون بر اينكه عرصهء علم نحو بود ، مدرسهء علم تفسير نيز به شمار مىرفت و « ابو عمرو بن العلاء » در شمار علماى برجستهء اين دانش قرار داشت .
« عروض » كه به وسيلهء « خليل بن احمد » صاحب كتاب « العين » ( اولين معجم لغت عرب ) پايهگذارى شد ، ديگر دانش رايج در بصره بود .
هامش
( 1 ) . تاريخ الفلسفة فى الاسلام / 39 .