مبحث دوم : علل و نتايج صلح
مرحلهاى كه امام حسن مجتبى عليه السّلام در آن با معاوية بن ابو سفيان از در صلح و آشتى درآمد ، يكى از دشوارترين ، بغرنجترين ، حساسترين و دردآورترين مراحل زندگى آن حضرت به شمار مىآمد ، بلكه سراسر زندگى خاندان نبى اكرم صلّى اللّه عليه و إله چنين بود . صلح امام حسن عليه السّلام با توجه به موضع قهرمانانهء اين امام معصوم و دگرگونىها و اعتراضات و توجهات گوناگونى كه طى قرون گذشته ، حتى عصر حاضر ، در اين زمينه صورت پذيرفته ، از مهمترين رخدادهاى تاريخ اسلام تلقى مىشود . پژوهشگران مسلمان در تشريح و تجزيهء و تحليل اين صلح ، كتابهاى متعددى به نگارش درآوردهاند و دوست و دشمن در اين زمينه داورى كردهاند .
پژوهشگرانى فرزانه و معاصر ، نظير مرحوم شيخ محمد حسين كاشف الغطاء و شيخ راضى آل ياسين ، شيخ باقر شريف قرشى ، در بيان زندگى امام مجتبى عليه السّلام و صلحى كه حضرت در جهت حفظ و حراست از دين اسلام بدان تن در داد ، دست به تأليف كتب بسيار ارزندهاى زدهاند .
اكنون سخن را با بيان نكاتى تاريخى در مورد اين صلح آغاز ، سپس به نقل سخنان گهربار امام مجتبى عليه السّلام در علل و اسباب نهفتهء فراسوى پذيرش صلح وى همت مىگماريم و آنگاه به تجزيه و تحليل آن خواهيم پرداخت .
اتمام حجّت
به گفتهء مورّخان ؛ امام حسن مجتبى عليه السّلام كه شاهد خيانتها و نفاق لشكريان و اطرافيان خود بود ، افزون بر آنكه اميدى بر پايدارى و استقامت آنان در