در اثر رقابت بازرگانى شديدى كه ميان روسها و انگليسيها و ارامنه وجود داشت بازارهاى گيلان براى نگهدارى كالاهاى اروپائيان كه نمىتوانستند با بهره آنها را به فروش برسانند كافى به نظر نمىرسيد . كوشش انگليسيها به سبب آنكه كارهاى خود را تقسيم نموده بودند و همچنين بواسطهء حسادتى كه ساير تجارتخانهها نسبت به آنها داشتند بىنتيجه ماند . ايرانيها در شرايط بسيار نامساعدى به سر مىبردند به طوريكه مردم اين سرزمين قدرت خريد هيچ كالائى را نداشتند . بايد ريشهء اين امر را در تحريك كينهء روسها بوسيلهء التون و وسوسههاى او براى تغيير دادن وضع ايران با نيروى بحرى و نيز تحريكاتى كه كنسول روس مقيم در رشت مىكرد و بالاخره زمزمههائى كه از طرف بازرگانان روس به گوش مىرسيد جستجو نمود . در اين دوره روسها عوايد سرشارى از مسافرتهاى بازرگانى در درياى خزر به دست مىآوردند . برنج به باكو و دربند و گاهگاه به سواحل جنوبى حمل مىشد و چون صدور مواد غذائى از گيلان گاهى باعث بروز قحطى مىگرديد از روسيه آرد وارد مىنمودند و از اين راه نيز استفادهاى براى آنها حاصل مىگرديد . علاوه بر قماش و ساير امتعهء اروپائى روسها چرم قرمز و پوست خز و روباه و پارچههاى كتانى به ولايات شمالى ايران حمل نموده و از آنجا ابريشم خام برمىگرداندند .
ارامنه به سبب امتيازاتى كه از هلند و پايتختهاى مناسب بازرگانى به دست آورده بودند چند سالى بازرگانى قابل توجهى با شمال ايران داشتند اما بسته شدن بازارهاى گيلان و فشار وحشتناك حكومت ايران مانع پيشرفت آنها شد و به اعتبار آنها در هلند لطمه زد ، به طوريكه در سال 1745 ( 1159 هجرى ) آنها ناچار گرديدند ايران را ترك نموده به انتظار رسيدن موقع مناسبى جهت بازگشت در آستاراخان توقف كنند .
ولايات دارالمرز ايران ( گيلان ) ( فارسى ) — صفحة 541
مساهمون: ياسنت لويى رابينو
ص٥٤١