183 - ص 379 س آخر ، كذاك سيوف . . . - شعر از فرزدق است ، سليمان بن عبد الملك اين شاعر را به كشتن علج رومى ( مرد قوى هيكل رومى ) فرمان داد و او شمشير برگرفت و به گردن رومى زد ولى اثر نكرد و صورت رومى تيره شد و ترسيد و اين امر موجب خندهء سليمان و اطرافيان وى گرديد . فرزدق شعر مذكور را در اين مورد سروده است . ما قبل آن چنين است :
فان يك سيف خان او قدر أبى * لمقدار يوم حبنه غير شاهد
فسيف بنى عبس و قد ضربوا به * نبا بيدى ورقاء عن رأس خالد
رك : فتح الوهبى ج 2 ص 268 - 269 .
ص 383 س 16 ، عطست بأنف . . . - شاعر بيت معلوم نيست ، و ما قبل آن چنين است :
اذا كانت الاخيار زندى و منصبى * و دافع ضميمى حازم و ابن حازم
گفتهاند : اين بهترين اشعار عرب در باب تفاخر است و شاعر آن را در مدح حازم ( يا خازم ) بن خزيمه كه والى خراسان از جانب مهدى بوده سروده . اين حازم به سال 150 ه .
ق . ولايت خراسان يافت و معاصر سفاح و منصور از خلفاى بنى عباس بود . در تاريخ سيستان ص 143 و مجمل التواريخ و القصص ص 332 ذكرى از وى آمده است . رك : به - كتابهاى مذكور و سفرنامهء رابينو و البيان و التبيين جاحظ ص 236 و لغتنامهء دهخدا ذيل خازم بن خزيمه و فتح الوهبى ج 2 ص 282 .
184 - ص 385 س آخر ، قل للامير عبدت . . . - اين بيت از ابو الحسين جوهرى است از قصيدهاى مفصل كه در كتاب حاضر ص 56 ( حاشيه ) آمده است .
185 - ص 387 س 16 ، شفشها - رك : تعليقهء ص 249 .
186 - ص 389 س 4 ، و هو على ما يشاء قدير - مأخوذ است از قرآن كريم آيهء
« وَ هُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ »
( سورهء 42 « شورى » آيهء 29 ) ، يعنى خدا به هر چه خواهد تواناست .
187 - ص 389 س 13 ، صرعى . . . - به گفتهء برخى از ابو تمام است . رك : فتح الوهبى ج 2 ص 302 188 - ص 394 س 13 ، بظلف نفس و نباهت عرض - در بعضى از نسخ « بلطف » ضبط شده ، ولى « بظلف » صحيح مىنمايد ، و ظلف مصدر است به معنى باز داشتن نفس از پستى ، و رجل ظلف النفس ، يعنى مردى كه از پستيها به دور و پاك است ( رك : المنجد و اقرب الموارد ) ، تعبير ظلف نفس و نباهت عرض در متن عتبى نيست و از خود مترجم است . رك : فتح الوهبى ج 2 ص 313 .
189 - ص 399 س 5 ، لقد بث . . . - شعر از ابو تمام است از قصيدهاى كه در مدح عبد اللّه بن طاهر سروده