خارج از حرم باشد . « 1 »
اهالى عراق براى نماز به سوى ركن عراقى رو مىكنند و آن همان ركنى است كه حجر اسماعيل در آن است و ساكنين يمن به سوى ركن يمانى نماز مىخوانند و اهل مغرب به سوى ركن غربى و اهل شام به طرف ركن شامى . براى اهل عراق بهتر است كه كمى به طرف چپ متمايل باشند ، ولى براى غير آنها اين حكم ثابت نيست .
اهل عراق قبلهء خود را با چند علامت مىشناسند « 2 »
1 . هنگام زوال ظهر اگر كسى رو به قبله بايستد ، خورشيد به ابروى راستش مىتابد .
هامش
- كه در باب حجّ به تفصيل بيان شده ، چيزى كه در اين تعليقه مورد نظر است ، بيان حدود حرم مىباشد . دربارهء تعيين حدود حرم بين دانشمندان اختلاف است ، ولى اين اختلاف ظاهرا فقط جنبهء علمى دارد ، چرا كه از نظر عملى حدود حرم كاملا مشخص شده و همه مسلمانان به اين تعيين حدود ملتزم هستند . آقاى ابراهيم غفّارى در كتاب راهنماى حرمين شريفين مسافت ابتداى حرم تا مسجد الحرام را از شش جهت به شرح ذيل تعيين كرده است و توضيح داده كه در تمام جهات ششگانه شروع منطقهء حرم با نصب دو ستون علامتگذارى شده است .
1 ) در راه جدّه دو ستون در حديبيه به فاصله 20 كيلومترى مسجد الحرام نصب شده است .
2 ) در راه مدينه دو ستون در تنعيم به فاصله 6 كيلومترى مسجد الحرام نصب شده است .
3 ) در راه جعرانه دو ستون در بطن نمره به فاصله 15 كيلومترى مسجد الحرام نصب شده است .
4 ) در راه عراق دو ستون در وادى نخله به فاصله 19 كيلومترى مسجد الحرام نصب شده است .
5 ) در راه عرفات كه به طائف منتهى مىشود دو ستون در مزدلفه به فاصله 21 كيلومترى مسجد الحرام نصب شده است .
6 ) در راه يمن دو ستون در اضاة به فاصله 12 كيلومترى مسجد الحرام نصب شده است . ( ج 1 ، ص 236 و 237 . )
( 1 ) . نظر مشهور فقها اين است كه براى افرادى كه مسجد الحرام را نمىبينند ، چه داخل حرم باشند ، چه خارج حرم ، محاذات مسجد الحرام كافى است . بنابراين ، ضرورتى ندارد و چه بسا ممكن هم نباشد كه افراد خارج از حرم حتما رو به حرم نماز بخوانند ؛ همانطور كه رو به مسجد الحرام بودن براى همه كسانى كه در حرم قرار دارند و ممكن نيست .
( 2 ) . نظر به اينكه مصنّف رحمه اللّه خود ساكن عراق بوده است ، به ذكر علامتهاى قبله براى اهالى آن منطقه اكتفا كرده است .