2 . هنگام مغرب اگر كسى رو به قبله بايستد ، سرخى شفق كه در طرف مشرق است ، در زمان معتدل « 1 » محاذى شانهء چپ اوست .
3 . در وقت عشا اگر كسى رو به قبله بايستد ، شفقى كه در مغرب است در زمان معتدل محاذى شانهء راست اوست .
4 . در وقت نماز صبح اگر كسى رو به قبله بايستد ، جهت طلوع فجر در زمان معتدل به طرف شانه چپ اوست .
اگر نمازگزار بتواند بوسيلهء يكى از اين علائم قبله را تشخيص دهد ، وظيفهاش معلوم است ؛ ولى درصورتىكه آسمان پوشيده از ابر ، غبار يا مانع ديگرى باشد و نمازگزار نتواند قبله را تشخيص دهد ، اگر بتواند گمان پيدا كند قبله كدام طرف است ، بايد به گمان خويش عمل كند و گرنه نماز نافله را به هرطرفى كه مىخواهد بخواند و نماز واجب را به چهار طرف بخواند ؛ ولى اگر به دليلى نتواند چهار نماز بجا آورد ، به هرطرف كه خواست نماز بخواند و بعد از آن اگر معلوم شد نمازش رو به قبله بوده ، صحيح است و گرنه اگر در عراق به طرف مغرب يا مشرق نماز خوانده ، تا وقت باقى است اعاده كند و اگر بعد از وقت فهميد ، نمازش صحيح است ؛ اما اگر پشت به قبله نماز خوانده است ، در هرصورت بايد آن را دوباره بخواند . « 2 »
مسافر مىتواند نماز نافله را بر روى مركب و در كشتى به تناسب حال خود بجا
هامش
( 1 ) . منظور از زمان معتدل زمانى است كه شبوروز باهم مساوى باشند و آن زمانى است كه دايرهء معدّل النّهار با افق تقاطع كند كه در هرسال دو بار اتّفاق مىافتد . اول در بهار روز اول فروردين يا حمل و ديگر در پاييز روز اول مهر يا ميزان .
( 2 ) . به اين سبب اين حكم را به اهالى عراق منحصر كرده است كه از كلمه ، مشرق و مغرب استفاده نموده است ، ولى صحيح اين است كه اين حكم عام است و اختصاص به منطقهء خاصّى ندارد و بهطور كلى انسان وقتى در چنين موقعيتى قرار مىگيرد يا نمازش دقيقا رو به قبله خوانده مىشود و يا منحرف از قبله ؛ در صورت دوم انحراف يا كمتر از 90 درجه است يا 90 درجه يا بيشتر . بنابراين ، چهار صورت مختلف پيدا مىكند . در صورت اول و دوم نمازش صحيح است و نياز به اعاده ندارد . در صورت سوم اگر در وقت متوجه اشتباه شود ، بايد نماز را اعاده كند و گرنه اعاده لازم نيست و در صورت چهارم نمازش باطل است و اگر در وقت بفهمد ، بايد اعاده كند و اگر در خارج وقت متوجّه شود ، بايد قضا كند .