( 4 ) . در نسخهء اصلى : « و » ، از روى ديوسكوريد ،
I
، 12 خوانده شد .
( 5 ) . نسخهء الف : كالفلفته ، بايد خواند كالفاغية ( نسخه پ ) ، نك . شمارهء 758 . نسخهء فارسى : و ميوهء او سرخ باشد و فربهوش بود به لون گل حنا . احتمالا بايد خواند كالعناقيد « مانند خوشههاى [ انگور ] » ، زيرا در ديوسكوريد ،
I
، 12 : . . . او ما كان لونه الى لون الدم ما هو . . . ملاء من بزره و هو شبيه بعناقيد « يا آنكه رنگش متمايل به رنگ خون است . . . و اينكه پر از تخم است : آن شبيه خوشههاى [ انگور ] است » .
( 6 ) . ظاهرا نسخهبردار اشتباها نقل از ديوسكوريد را در دو بخش آورده است . قس . ديوسكوريد ،
I
، 12 ، و بالاتر ، يادداشت 4 .
( 7 ) . در متن عربى ديوسكوريد بهجاى « ساذج » و « فاشرا » نامهاى يونانى اين گياهان را بهجا گذاشتهاند .
( 8 ) . الحبق ، نك . شمارهء 328 .
( 9 ) . نسخهء الف : القطس ، بايد خواند الفنطسى ( نسخهء پ ) ؛ نسخهء فارسى و ابن بيطار ، جامع ،
II
، 30 :
نيطسى ؛ ابن سينا ، 245 و كازرونى ، ورق 112 ب : قبطى ؛ ديوسكوريد ،
I
، 12 : و اما الذى من البلاد يقال لها بنطس - « و اما [ حماما ] ، كه از شهرى است به نام پنطس . . . » .
( 10 ) . نسخهء فارسى : بوى ياقوت ( باقوت ) باشد ، نسخهء الف : غير شديد الرائحة - « بو شديد نيست » .
ديوسكوريد ،
I
، 12 : طيب الرائحة جدا - « بسيار خوشبو » .
( 11 ) . سپس « كثير الذر » نامفهوم .
( 12 ) . در اينجا ظاهرا يك سطر افتاده است ؛ قس . ديوسكوريد ،
I
، 12 ؛ ابن سينا ، 245 ، يادداشت 7 ؛ ابن بيطار ، جامع ،
II
، 30 .
( 13 ) . اموميس .
( 14 ) * . افزوده از روى ديوسكوريد ،
I
، 12 ؛ نك . يادداشت 12 .
351 . حمّص 1
- نخود
آن را به رومى ارفنطوس 2 و اربينثوس 3 ، به سريانى حمصى 4 ، به فارسى نخود 5 [ مىنامند ] .
[ نخود ] دشتى به رومى ارفامسيس و اربنثوس اغريوس 6 [ ناميده مىشود ] . گفته شده است كه اغريوس همان حنظل است ، اما بين آن و نخود [ هيچگونه ] شباهتى وجود ندارد . 7 [ نخود دشتى ] به سريانى حمصى دبرّا و به فارسى نخود دشتى [ ناميده مىشود ] .
آن دو نوع است 8 - سفيد و سياه . [ نخود ] دشتى قوىتر از بستانى است . نوع سياه به [ گويش ] بخارايى ربند 9 ناميده مىشود .