حكيم الهى ، محقق فيض كاشانى گويد : « اللَّه ، نامى براى ذات احديّت قيّوميّت است ، از اين رو به چيزى تفسير مىشود كه ذات به آن اختصاص دارد و آن ، استيلاى ذات بر هر خرد و كلان است . » « 1 »
ميرزا رفيع نائينى ( استاد مجلسى ) در حاشيهاش بر وافى گويد : « اين سخن راوى كه از معناى اللَّه پرسيده شد ؛ يعنى از مفهوم اين نام و ملاك آن . پس فرمود : " بر هر خرد و كلان مستولى است " ؛ يعنى استيلا بر همه چيز كه اين ، ملاك معبوديّت حقيقى براى همه چيز است . » « 2 »
مولى محمد صالح مازندرانى در شرح خود بر اصول كافى مىنويسد : « شهرت عقلى و نقلى بر آن است كه اللَّه ، نام ذات مقدّسى مىباشد كه عين همهء صفات ذاتِ در نظر گرفته شده ، در مرتبهء ذات است . از جمله صفات بزرگ ، استيلاى او بر جميع ما سواى او ؛ يعنى همهء ممكنات خرد و كلان مىباشد ؛ زيرا اين صفت مستلزم همهء صفات كمال است ؛ همچون علم به كليات و جزئيات ، قدرت در برگيرندهء همهء ممكنات و رحمت كاملى كه همه چيز را فرا گرفته است . بدين جهت ، امام عليه السلام اللَّه را به يكى از وجوه كامل و فراگير آن تفسير كرد . » « 3 »
* * * ليك مولى محقق مجلسى بزرگ متوجه نكتهاى شده است كه چه بسا ، ديگران از آن غفلت ورزيدهاند و آن ، احتمال تحريف يا اشتباه نسخه مىباشد . كلينى اين حديث را از احمد بن محمد بن خالد برقى روايت كرده و آن را از كتابش ، المحاسن ، با سند وى ، برگرفته است . اين حديث در منبع اصلى چنين آمده است :
[ 1 / 314 ] « . . . دربارهء معناى آيهء
« عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى »
« 4 » پرسيده شد . حضرت فرمود :
" برهر خرد و كلان ، مستولى است . " » « 5 » صاحب كتاب « احتجاج » نيز آن را
هامش
( 1 ) . الوافى ، ج 1 ، ص 470 .
( 2 ) . همان ، ص 121 ، حاشيه .
( 3 ) . شرح اصول كافى ، ج 4 ، ص 7 - 9 .
( 4 ) . طه ( 20 ) 5 .
( 5 ) . المحاسن ، ج 1 ، ص 238 .