ليك اين سخن ، تكلفّى آشكار است ؛ چرا كه « العالمين » در قرآن و ديگر نوشتهها ، تنها براى انسانها به كار رفته است ؛ مانند
« وَ اصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ »
« 1 » ؛ « تو را بر زنان جهان برترى داده است . » آيا او ( حضرت مريم ) برمؤنثهاى غير انسان برترى داده شد !
همچنين آيهء
« أَ تَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ »
« 2 » هم مفهوم اين آيه است :
« أَ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ »
« 3 » . سيد محمد رشيد رضا نيز در المنار ، سخن مأثور از جدّش ، امام جعفر صادق عليه السلام را ترجيح داده كه مراد از « العالمين » صرفاً مردم مىباشد . « 4 »
* * * آيهء
« إِيَّاكَ نَعْبُدُ
. . . » التفات از غايب به خطاب است . آيات آغازين سوره به صورت غايب آمده است تا مقام شامخ ربوبيّت ، با عظمت نمايد و در نظر بندهاى كه با خشوع و فروتنى به پا خاسته ، حاضر شود . هنگامى كه بنده پروردگارش را با صفاتى مىستايد كه دلالت بر شمول رحمت و گستردگى عنايت او مىكند ، جرأت مىيابد خود را متنعّم به فيض حضور در بارگاه الهى و آن ساحت گسترده ببيند .
آوردن صيغهء جمع ( نعبد ، نستعين ، اهدنا ) از آن روست كه عبد ، خود را كوچكتر از آن بيند كه به تنهايى ، نزد خداى تعالى حاضر شود ، بدين جهت خود را با جمع همراه مىسازد و شايد مصداق اين سخن شود كه « براى يك گل ، هزار خار را آب دهند . »
هامش
( 1 ) . آل عمران ( 3 ) 42 .
( 2 ) . شعراء ( 26 ) 165 : « آيا از ميان مردان جهان ، با مردها در مىآميزيد ؟ »
( 3 ) . نمل ( 27 ) 55 : « آيا شما به جاى زنان ، از روى شهوت ، با مردها درمىآميزيد ؟ »
( 4 ) . المنار ، ج 1 ، ص 51 .