" شيخ مفيد " عقيدة اش راجع به حقيقت انسان مطابق عقيدة أكثر فلاسفه ومتكلمين
شيعه است ، يعنى چنان كه در بالا گفتيم أو معتقد است كه انسان عبارت است از روح كه
جوهر مجرد فعال ودراك ومتصرف در بدن مىباشد .
اينك خلاصه ترجمه عبارت " شيخ مفيد " را در پاسخ سؤال از حقيقت انسان
براي خوانندگان مىنگاريم :
" جواب - همانا انسان چيزى است كه " بنى نوبخت " گفتهاند واز " هشام
بن الحكم " هم حكايت شده . اخبارى كه از موالى ما رسيده دلالت بر مذهب
وعقيدة ما دارد وآن اينست كه انسان چيزى است كه قائم به خود مىباشد ( يعنى جوهر
است ) ، نه أو را حجم مىباشد نه حيز وبر أو تركيب وحركت وسكون واجتماع
وافتراق روا نباشد وأو همان چيزى است كه حكماى أوايل أو را جوهر ناميده اند
وهمچنين هر موجود زنده فعال حادثى جوهر بسيط است . وچنان نيست كه " جبايى "
وپسرش واصحابش گفتهاند كه انسان مجموع مركب ومؤلفي است كه عبارت
از بدن است ونيز چنان نيست كه " ابن اخشيد " گفته كه انسان جسم متخلخل
در بدن است . وچنان نيست كه " اعوازى " گفته كه انسان جزء لا يتجزى است . . .
وگاهى از آن حقيقت تعبير به روح مىكنند وبر اين مبنى اخبارى رسيده است كه روح
هنگام مفارقت از جسد متنعم ومعذب مىشود ومراد اينست كه انساني كه جوهر
بسيط است وروح ناميده مىشود پس از مرگ معذب ومتنعم است وثواب وعقاب
بر أو وارد مىگردد وامر ونهى ووعد وعيد به أو متوجه مىشود . وكتاب كريم هم
بر اين معنى دلالت دارد چه خداوند مىفرمايد : ( يا أيها الانسان ما غرك بربك
الكريم الذي خلقك فسويك فعدلك في اى صورة ما شاء ركبك ) سوره انقطار ما شاء ركبك ) سوره انفطار
6 -
8 ترجمه : اى انسان چه باعث شد كه به خداى كريم خود مغرور گشتى ( ونافرمانى أو
نمودى ) آن خدائى كه تو را از عدم بوجود آورد وبه صورتي تمام وكامل بياراست
( وباعتدال اندام وتناسب قوى ) برگزيد وحال آنكه به هر صورتي خواستى ( جز اين
هشام بن الحكم ، مدافع حريم ولايت ( فارسي ) — صفحة 65
مساهمون: سيد أحمد صفائي
ص٦٥