است و ليكن مىتوان از كتب لغت و تفسير و كتابهاى تاريخ اين معنى را براى شبانگاه استفاده كرد .
در السامى فى الاسامى آمده : المساء و المسى و الامسيه شبانگاه ، و در منتهى الارب است مساء كسماء شبانگاه خلاف صباح ، و صباح به معنى بامداد است . و در جاى ديگر همين كتاب است : مسى بضم و بكسر : شبانگاه .
جوهرى در صحاح گويد : المساء خلاف الصباح .
طريحى در مجمع البحرين در تفسير مساء نوشته است : المساء خلاف الصباح ، و قيل ما بين الظهر الى الغروب .
و در اقرب الموارد ذكر شده است : المساء خلاف الصباح ، و قال ابن الفوطيه ما بين الظهر الى المغرب .
از نقل گفتهء اين چند تن لغوى به خوبى معلوم است كه شبانگاه ، فارسى كلمهء مساء است ، و وقت مساء هم بعد از ظهر تا مغرب است .
و مؤيد اين معنى براى شبانگاه از كتب تفسير ميبدى در كشف الاسرار در ترجمهء آيهء فَسُبْحانَ الله حِينَ تُمْسُونَ 30 : 17 ( آيه 17 سورهء 30 ) گويد : در آن هنگام كه در شبانگاه شويد ( هنگام نماز ديگر ) و نماز ديگر نماز عصر باشد .
و نيز در تفسير ابو الفتوح در ترجمهء همين آيه چنين آمده است :
نماز كنيد خداى را چون در شبانگاه آييد ، گفتند به اين ( نماز ديگر ) خواست ، و نماز شام ( يعنى نماز عصر و مغرب ) . و در تاريخ نرشخى در يك دو مورد كه شبانگاه ذكر شده در برابر بامداد آمده ، چنان كه اهل لغت گفتهاند ، « مانند از بامداد تا شبانگاه به جنگ مشغول بودند » پيداست كه مقصود از شبانگاه شب نيست ، چه اگر اين معنى مراد بود مىگفت روز و شب به پيكار و جنگ مشغول بودند نه از بامداد تا شبانگاه .
ص 12 س 10 : نام ريگستان كه ميدان وسيعى بر در حصار بخارا بوده در اين كتاب مكرر ذكر شده است . و در همين ميدان سراى شاهان و امراء از قديم باز
تاريخ بخارا ( فارسي ) — صفحة 174
مساهمون: محمد بن جعفر النرشخي
ص١٧٤