هنوز بيش از شش ماه از عقد قرارداد و اجراى آن نگذشته بود كه سيزى صد هزار فرانك كسر آورد ، و تقاضاى فسخ قرارداد را كرد . مقام خلافت درخواست سفير را به شرط اين كه ديون خود را تسويه كند و بپردازد پذيرفت ؛ و چون سفير به سبب نداشتن پول از تأديهء قروض خود درماند ، تركها بازرگانان فرانسوى مقيم باب عالى را وادار و ناچار كردند قروض سفير را بپردازند ؛ و چون سفير بر اين دعوى بود كه گمركات را به منظور حسن جريان بازرگانى هموطنان خويش ، و پيشگيرى از وقوع اختلافات احتمالى آنان با مأمورين عثمانى ، به اجاره گرفته است ، اعتراض تاجران فرانسوى در صدور اين حكم غير عادلانه به جايى نرسيد ، و جوابهاى منطقى و مستدل آنها كارگر نيفتاد ، و از سر ناچارى پرداختن صد هزار فرانك را متعهّد شدند . اما چون آنان نيز دستشان تهى بود ناچار از يهوديان به وام گرفتند ، و متعهّد شدند پس از سپرى شدن مدت شش ماه اصل و سود آن را كه صدى بيست و پنج معين شده بود بدهند . من از كسانى كه از شرايط سخت و سنگين اين استقراض آگاه بودند شنيدم كه بازرگانان در موعد معيّن اداى وام خود را نتوانستند و چندان به تجديد مهلت ناچار گشتند كه در پايان كار مجبور شدند سه برابر اصل مبلغى را كه به وام گرفته بودند سود آن را بپردازند . به سخن ديگر اين آوانى براى بازرگانان فرانسوى يكصد و پنجاه هزار اكو تمام شد .
جز اين بازرگانان فرانسوى مقيم باب عالى دو غرامت نسبة سنگين ديگر به مبلغ دويست هزار فرانك زمان سفارت مسيو دولاهه - پسر « 9 » - (
de lahay le fils
) پرداختهاند . چند تن از بزرگان بازرگانان اين ماجرا را براى من چنين شرح كردند :
يكى از سفيران فرانسه كه سالها پيش از مسيو دولاهه - پسر - در باب عالى بود مدت پانزده سال از هر كشتى فرانسوى كه وارد قسطنطنيه مىشد پانصد اكو مىگرفت .
افزون بر اين به نام پرداخت غرامت مبلغ ششصد اكو طلب مىكرد ، و بهانه مىآورد كه من اين پول را صرف بهبود وضع بازرگانى ملّت فرانسه مىكنم ؛ و اگر يكى از بازرگانان به او مىگفت : من اين مبلغ را بيش از صد بار پرداختهام جواب مىداد « حساب من روشن است ، و بيش از آنچه بايد بگيرم نمىگيرم . »
ونيزىها نيز در ازمير يك كنسولخانه دارند . كنسول حاليهء ونيزيان پيرمردى
هامش
( 9 ) - دنى دولاهه وانتله (denis de la haye vantelet) سفير فرانسه در قسطنطنيه در فاصله سالهاى 1670 - 1665 ميلادى 1049 - 1044 شمسى .