شده است ، در مدتى بسيار كم گسترشى چشمگير و عظيم داشته است و قابل قياس با سطح بسيار كوچك قبلى بغداد ، كرخ و كاظمين و معظم نيست .
بغداد بزرگ اينك از سليح و كاظمين در شمال غربى تا دياله در شمال شرقى بيست كيلومتر طول ، و از « بند شرقى » تا نهر وشاش شش كيلومتر پهنا دارد و اين بدون احتساب مثلثى است كه در دو سوى جادهء رمدى قرار گرفته و از اين پس منطقهاى حفاظت شده است و نيز بخش بغداد جديد كه بر روى يكى از پيشرفتگيهاى پنجهء آبرفتى دياله بنا شده است . بنابراين ، شهر به اصطلاح از هم شكافته و پوست بر تن خود پاره كرده است . در اينجا مجال آن نيست كه به بررسى مراحل پياپى گسترش بغداد بپردازيم . با اين حال با مراجعه به نقشهء ضميمه مىتوان در اين زمينه تصورى كلى به دست آورد . در اين نقشه در واقع اين مناطق از هم تفكيك و مشخص شدهاند : 1 ) مناطق قديمى با ساختمانهاى متراكم كه مراد از آن شهرها و روستاهاى قديم است ( بغداد ، كرخ ، معظم ، سليح ، كراده ) ؛ 2 ) مناطق كمتر انبوه كه بر لوار يا لبهء بلند دجله و نزديك به هستههاى قديمى ساخته شدهاند و مربوط به ايام بعد از جنگ اول جهانى هستند ؛ 3 ) مناطق در دست ساختمان كه طرح و نقشهء كلى آنها از هماكنون بر زمين پياده شده است ؛ 4 ) مناطق حفاظت شده از طغيانها كه استفادهء از آنها لااقل بهطور پراكنده و جا به جا شروع شده است .
بنابراين بغداد به صورت شهرى بسيار بزرگ درآمده كه سيماى ولايتى خود را از دست داده است در صورتى كه اين حالت هنوز در موصل و بصره سخت نمايان است . طبق برآوردى كه كردهاند در 1336 / 1918 جمعيت آن 000 ، 185 نفر بوده است . در آخرين
بغداد ( چند مقاله در تاريخ و جغرافياى تاريخى) (فارسى) — صفحة 103
مساهمون: اسماعيل دولتشاهى
ص١٠٣