نصارى در ايشان داخل نيستند . و مصدّق اين ، قول خداى عز و جل است :
« كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ »
« 1 » ؛ يعنى : « تكذيب كردند پيش از ايشان قوم نوح » .
« كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ »
« 2 » ؛ يعنى : « تكذيب كردند ياران ايكه « 3 » » .
« كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ »
« 4 » ؛ يعنى : « تكذيب كردند قوم لوط » . « 5 » و حضرت بعد از ذكر سه فرقهاى مزبوره مى فرمايد : « در ايشان ، يهودان - كه گفتند : عُزَير پسر خدا است - داخل نيستند و نه نصارا - كه گفتند : مسيح پسر خدا است - . و زود باشد كه خدا يهود و نصارى را داخل جهنّم گرداند ، و هر گروهى را به كردارهاى ايشان داخل آتش گرداند .
و قول ايشان : و گمراه نكردند ما را ، مگر گناهكاران ؛ زيرا كه ايشان ما را به سوى راه خويش دعوت كردند . در معنى همان قول خداى عز و جل است در باب ايشان ، در هنگامى كه ايشان را جمع فرموده به سوى آتش ، يا در آن جمع فرموده :
« قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ ، »
« 6 » تا قول آن جناب كه :
« كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً »
« 7 » » . « 8 » و حضرت مى فرمايد : تا آنكه چون به يكديگر رسند در دوزخ همهء ايشان ، بعضى ازايشان از بعضى بيزارى جويد ، كه از يكديگر بيزار شوند و يكديگر را لعنت كنند . و بعضى ازايشان خواهد كه بر بعضى حجّت آورد و غالب گردد ، به جهت اميدوارى گشايش و خلاص ، تا آنكه رها شوند از بزرگى آنچه بر ايشان فرود آمده ، و حال آنكه آن وقت ، وقت ابتلاء و امتحان و پذيرفتن بهانه و هنگام نجات نيست . و اين آيات و امثال
هامش
( 1 ) . حج ، 42 ؛ ص ، 12 ؛ غافر ، 5 ؛ ق ، 12 ؛ قمر ، 9 .
( 2 ) . شعرا ، 176 .
( 3 ) . و « ايكه » ، بيشهاى بود نزديك مدائن و در آن اشجار و اثمار بسيار بود .
( 4 ) . شعرا ، 160 .
( 5 ) . و ظاهر اين است كه مراد حضرت عليه السلام اين باشد كه خدا در همين سوره ، بعد از آنچه مذكور شد ، قصّهء امّتهاى سالفه را جدا ذكر فرموده ؛ مانند قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و اصحاب ايكه ، و حضرت عاد و ثمود را ذكر نفرموده ؛ زيرا كه مقصود ، تخصيص مجرمان است . و ذكر آنچه ذكر فرموده كفايت مىكند . ليكن در قصهء نوح ، لفظ قَبْلَهُمْ موجود نيست و در جاى ديگر از قرآن چنين كلامى هست . ( مترجم )
( 6 ) . اعراف ، 39 .
( 7 ) . اعراف ، 38 .
( 8 ) . و در قرآن در سورهء اعراف ،« كُلَّما »تا« جَمِيعاً »، پيش از لفظ « قالَتْ » است . و ترجمهء آن به ترتيب قرآن اين است : « در هر زمان كه درآيند گروهى در دوزخ ، لعنت كنند مانند خويش را ( كه همدينان ايشان باشند ) ، تا آنكه چون به يكديگر رسند در دوزخ همهء ايشان ، گويند آن گروهى كه پسروان ايشان بودهاند در دنيا ، يا از پى درآيندگان ايشان در دوزخ ، براى آنان كه پيشوايان ايشاناند كه : اى پروردگار ما ! اين گروه گمراه كردند ما را ، پس بده به ايشان عذابى دو چندان كه ما را هست از آتش دوزخ ؛ يكى براى گمراهى و يكى براى گمراه كردن ديگران . ( مترجم )