مىرود ، و فرج او است كه جماع كردن از جانب آن است ، و زبان او است كه به آن مىگويد ، و سر او است كه روى او در آن است ؛ پس هيچ عضوى از اين اعضا نيست ، مگر آنكه از جانب ايمان به چيزى موكّل شده است كه غير از آن چيزى است كه عضو ديگر كه مانند آن است به آن موكّل شده است ، به آنچه از جانب خداى - تبارك اسمه - واجب است ، كه كتاب خدا به آن از براى اينها سخن مىگويد ، و به آن بر اينها گواهى مىدهد . پس بر دل واجب ساخته ، غير از آنچه بر گوش واجب ساخته ، و بر گوش واجب ساخته ، غير از آنچه بر چشمها واجب ساخته ، و بر چشمها واجب ساخته ، غير از آنچه بر زبان واجب ساخته ، و بر زبان واجب ساخته ، غير از آنچه بر دستها واجب ساخته ، و بر دستها واجب ساخته ، غير از آنچه بر پاىها واجب ساخته ، و بر پاىها واجب ساخته ، غير از آنچه بر فرج واجب ساخته ، و بر فرج واجب ساخته ، غير از آنچه بر رو ( / چهره ) واجب ساخته ؛ پس آنچه بر دل واجب شده است ازايمان ، اقرار و معرفت و اعتقاد و رضا و تسليم است به اينكه خدايى نيست ، مگر خدا ، در حالتى كه تنها است و او را شريكى نيست ، و در حالى كه خدايى است يگانه كه عديل و نظير ندارد ، و زن و فرزندى را فرا نگرفته ، و اينكه محمد بنده و رسول او است - صلوات اللَّه عليه و آله - ، و اقرار به آنچه از نزد خدا آمده ؛ خواه پيغمبر باشد و خواه كتاب .
و اين مجمل آن چيزى است كه خدا بر دل واجب گردانيده از اقرار و معرفت ، و اين كار دل است . و اين است معنى قول خداى عز و جل :
« إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَ لكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً »
« 1 » ؛ و ترجمهء تمام آيه اين است كه : « كى ( / چه كسى ) كافر مىشود به خدا از پس ايمان خويش ، مگر كسى كه به جور بر آن داشته شود ، و دلش آرميده باشد به ايمان ، و عقيدهاش متغيّر نگردد . و ليكن هر كه بگشايد به كفر سينهء خود را و به آن اعتقاد كند ، پس بر ايشان است خشم سختى از خدا ، و از براى ايشان است عذابى بزرگ » . و خداى - تعالى - فرموده :
« أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ »
« 2 » ؛ يعنى : « بدانيد و آگاه باشيد ! كه دلهاى مؤمن به ياد خدا آرام مىگيرد » . و فرموده است :
« الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ »
« 3 » ؛ يعنى : « آن كسانى كه ايمان آوردند به دهانهاى خويش ، و ايمان نياورد دلهاى ايشان » . و فرموده :
« إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ »
« 4 » ؛ يعنى : « اگر آشكار كنيد
هامش
( 1 ) . نحل ، 106 .
( 2 ) . رعد ، 28 .
( 3 ) . مائده ، 41 .
( 4 ) . بقره ، 284 .