چرا موسى به اين سخن پاسخ نداد ؟ ! دو علت دارد :
1 - مجموع كلام ، دلالت دارد بر انكار قول آنها و شگفتى از جهل آنها كه امر خدا را رد و با آن مخالفت كردند .
2 - ابو القاسم بلخى گويد :
- اينكه گفتند : تو و خدايت برويد و بجنگيد ، مجازى است نه حقيقى . در حقيقت مىخواهند بگويند : خداوند مددكار تست . لكن از آنجا كه قوم ، مردمى جاهل و بى خرد بودند ، وجه اول صحيحتر است .
حسن گويد : اين سخن آنان ، دليل است بر اينكه : آنان « مشبّهه » « 1 » بودند .
به همين جهت ، گوساله را پرستش كردند . و اگر خدا را شناخته بودند ، چنين نمىكردند .
جبايى گويد : اگر مقصود آنها از رفتن خدا و جنگيدن او ، معناى حقيقى و انتقال از مكانى بمكانى است ؟ كافر و اگر بعنوان مخالفت با امر خدا گفتهاند ، فاسق شدهاند .
اينكه خداوند متعال مىفرمايد :
« قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ »
( توبه 30 :
خداوند با آنها قتال كند كه چگونه منحرف مىشوند ) و نسبت جنگ و قتال با ايشان را به خدا مىدهد . استعمال مجازى است . مقصود اين است كه : خداوند مثل كسى كه با كسى جنگ دارد ، دشمنى مىكنند و با اقتدار و سلطهء خود ، آنها را به كيفر مىرساند .
در آيهء
« فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَ شُرَكاءَكُمْ »
( يونس 71 ) عطف بر ضمير متصل صحيح است ، زيرا ذكر مفعول ( امر ) بمنزلهء ضمير منفصل است . چنان كه در آيهء :
« لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكْنا وَ لا آباؤُنا »
( انعام 148 ) آوردن « لا » بمنزلهء انفصال ضمير است و عطف بر آن مانعى ندارد .
هامش
( 1 ) - مشبهه ، فرقهاى هستند كه شما را شبيه موجودات جسمانى مىپندارند . چنان كه در تورات هم مطالبى از قبيل كشتى گرفتن خدا با يعقوب و . . . وجود دارد !