يا حلال شمارد ، او را اطاعت كنند و از حدود اسلام و قرآن تجاوز نكنند . مؤيد اين معنى ، آيه :
« وَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ . . . »
( بقره 27 يعنى آنانى كه عهد خدا را مىشكنند ) .
3 - ابن زيد و زيد بن اسلم گويند : مقصود پيمانهايى است كه مردم با يكديگر يا با خود مىبندند . مانند عقد زناشويى و بيع و عهد و قسم و . . .
4 - ابن جريح و ابو صالح گويند : مقصود اين است كه اهل كتاب طبق عهدى كه با خدا بستهاند عمل كند و طبق تورات و انجيل به پيامبر ما و قرآن ايمان آورند .
در اينجا بهتر از همه ، قول ابن عباس است و بايد گفت : منظور عقدهايى است كه خداوند بر بندگان واجب كرده است كه به آنها وفا كنند ، اعم از واجبات ، محرمات ، فرائض و حدود . بدين ترتيب ، اين قول ، همه اقوال ديگر را در بر خواهد داشت و بهر عقد و پيمانى بايد وفا كرد ، مگر اينكه : پيمان ، مربوط به كارى ناپسند باشد كه در اين صورت ، باتفاق همه ، بايد وفا نكرد .
اكنون مطلب ديگرى را آغاز كرده ، مىفرمايد :
أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ
: در اين باره نيز اقوالى است .
1 - مقصود از « بهيمهء انعام » چار پايان ( انعام ) است و ذكر « بهيمه » براى تاكيد است . يعنى : گاو و گوسفند و شتر بر شما حلال است . اين قول از حسن ، قتاده ، سدى ، ربيع و ضحاك است .
2 - ابن عباس و ابن عمر گويند : مقصود جنينى است كه در شكم حيوانات است .
هر گاه جنين ، مويش روييده « باشد ، بر سر بريدن مادرش ، و لو اينكه مرده از شكم مادر خارج شود ، حلال است . اين مطلب ، از امام باقر و امام صادق ( ع ) نيز روايت شده است .
3 - مقصود از « بهيمه انعام » حيوانات وحشى نظير : آهو ، خر وحشى و گاو وحشى است : اين قول از فراء و كلبى است . لكن بهتر حمل آيه بر همه اين اقوال است .
إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ
: مگر چيزهايى كه در قرآن كريم بر شما حرام شده است .