شيعه در اوايل قرن سوم ق / نهم م
طبق نظر تذكرهنويسان دوازده امامى ، محمّد بن يعقوب كلينى بيست سال آخر عمرش را در بغداد در گردآورى مجموعهء معروفش دربارهء احاديث امامان [ شيعه ] تحت عنوان الكافى فى علم الدين سپرى كرد . فوت كلينى در سال 329 ق / 940 - 941 م قريب پنج سال پيش از تصرف بغداد توسط آل بويه در سال 334 ق / 946 م حاكى از اين است كه او در اولين دههء قرن جديد ، وارد بغداد شده ؛ شهرى كه وى سرانجام ، در محلهء « كرخ » آن ، كه از قديم شيعه بودند ، مأوا گزيد . 1
شايد قرن پيشين به خاطر جنگهاى داخلى ، غارتهاى متعدد بغداد ، تأسيس پايتخت جديد در سامرّاء ، تجزيهء سياسى حكومت عبّاسى ، قبضهء قدرت واقعى توسط نظاميان ترك و ظهور حديثگرايى اهل تسنّن بيشتر مشهور باشد ؛ اما دو فصل بعد بيان مىدارد كه در واقع ، قرن سوم ق / نهم م تا حدّ زيادى يك قرن شيعى نيز بود . بىترديد ، جامعهء شيعى حكومت عبّاسى - البته نه در بغداد - به گروههاى مختلف و رقيب تجزيه شد كه ادعاهاى رقابتآميزى را دربارهء صلاحيت اعضاى خاندان پيامبر [ صلّى اللّه عليه و إله ] مطرح مىكردند . با وجود اين ، هم اوايل اين قرن و هم بخصوص بخش پايانى آن ، از همسويى منافع ميان دربار و تعاليم و شخصيتهاى شيعى ، به ويژه شخصيتهاى عقلگرا ، حكايت داشت ، و حال آنكه اواسط اين قرن