در گرو تغييرات و تحوّلات خط مشى سياسى دربار بود ، فقط تا اوايل دههء اول قرن چهارم ق / دهم م ، يعنى زمانى كه كلينى وارد بغداد شد ، بسيار نمود داشت . پس از آن ، در طول حكومت مقتدر ( 295 ق / 908 م تا 320 ق / 938 م ) در مجموع ، اتفاقات ذيل ، هم براى جامعهء شيعه و هم طبيعتا براى گفتمان عقلگرايانه و سازماندهى مبتنى بر سلسله مراتب ، كه سخت با اين گفتمان پيوند خورده بود ، از آيندهاى بسيار متزلزل خبر مىداد : بخت همراه با نوسان حاميان شيعيان در ميان بنى فرات ، تهديدات ناشى از [ دعاوى ] حلّاج ( م 309 ق / 922 م ) ، مرگ حسن بن موسى و ابو سهل اسماعيل بن على نوبختى - شاخصترين نمايندگان عقلگرايى شيعى - پيش از سال 311 ق / 923 م ، دستور دربار مبنى بر تخريب مسجد « براثا » در سال 313 ق / 925 م ، استمرار موفقيتهاى قرمطيان ، ظهور شلمغانى ( م 322 ق / 934 م ) ، كه فردى خطرناك بود ، تداوم حمايت دربار و برخى شيعيان از او ، و ناتوانى اولياى امور در پى مرگ مقتدر در حمايت از جامعهء [ شيعه ] در برابر جوانب آشكارا ضد شيعى قيام سال 323 ق / 924 م ؛ قيامى كه از « حنابله » الهام گرفته بود .
از سوى ديگر و در همين زمان در قم ، در اثر هجوم تقريبا مستمر از جانب مركز ، كه در اختيار اهل تسنّن بود و از جانب اشكال مختلف گفتمان شيعى از اوايل قرن ، مؤمنان در مجموعه احاديث رسيده به تنها دولت - شهر امامى آن ناحيه ، كه مستقل از كانونهاى پراكندهء مؤمنان در سرتاسر آن ناحيه بود ، معنايى [ خاص ] و مايهء تسلّى خاطر را جستوجو مىكردند . بررسى آنچه از محاسن برقى باقىمانده همراه با بصائر الدرجات صفّار ، به ويژه نشانگر اين است كه در ميان احاديث رايج در اين شهر ، احاديثى وجود داشتند كه طبيعتا باتوجه به اوضاع و احوال شهر ، در وهلهء نخست ، بر موقعيت خاص ائمّه [ عليهم السّلام ] و شيعيانشان ، و بر احاديث ايشان به عنوان مرجع كليدى در مسائل عقيدتى و علمى تأكيد داشتند . اين احاديث -
دوره شكل گيرى تشيع دوازده امامى (فارسى) — صفحة 270
مساهمون: آندرو جي . نيومن
ص٢٧٠