( 31 ) . نسخهء موجود رجال برقى نيز همانند محاسن ، مقدّمه ندارد .
( 32 ) . امير معزّى
( pp . 44 , 171 n 217 )
بين « علم التوحيد » - كه آن را به
« the science of divene unicity »
ترجمه كرده - و الهيّات
( theology )
، يعنى كلام كه به استدلال نظرى و جدلى
( dialectical )
مىپردازد .
تفاوت قايل شده است . عالمانى همچون محمّد بن محمّد بن نعمان « شيخ مفيد » ( م 413 ق / 1022 م ) و على بن حسين « شريف مرتضى » ( م 436 ق / 1044 م ) به علم كلام پرداختهاند و اين علم - با توسعهء كمترى - در آثار اسلاف شريف مرتضى مانند ابن قبّه رازى ( م 319 ق / 931 م ) و البته ميان بنى نوبخت در بغداد و اسلاف آنان - همانگونه كه در بالا بيان شد - مشهود است . دربارهء مرتضى و مفيد ، به ويژه ر . ك .
Martin J . McDermott , The Theology of al - Shaikh ai - Mufid , Beyirouth , Dar el - Machreq , 1978 ;
دربارهء ابن قبّه ، ر . ك .
Modarressi , Crisis
( 33 ) . منظور ، ثابت بن دينار ابو حمزه ( م 150 ق / 767 م ) است . ر . ك . نجاشى [ پيشين ] ، ص 115 - 116 ؛ طوسى ، الفهرست ، ص 41 - 42 ؛ اردبيلى [ پيشين ] ، ج 1 ، ص 134 - 138 ؛
Kohlberg , " al - Usul " [ op . cit ] , p . 147
فرزندش على از اصحاب امام جعفر [ صادق عليه السّلام ] بود ، اما بر اين باور بود كه پس از ايشان امامى نيست از اينرو ، وى واقفى بود . نجاشى [ پيشين ] ، ص 249 - 250 ؛ طوسى ، الفهرست ، 96 - 97 ؛ اردبيلى [ پيشين ] ، ج 2 ، ص 380 ؛ ج 1 ، ص 547 - 551 ، قس .
Kohlberg " al - Usul " [ op . cit ] , p . 143
امير معزّى
( p . 130 )
ابو حمزه ثمالى را در فهرست غلات ذكر كرده ، اما مشخص نيست كه وى به چه كسى اشاره دارد .
( 34 ) . كشّى ، كه معاصر صفّار و كلينى بوده ، نيز محمّد بن سنان را مورد ذمّ قرار داده است . ر . ك . نجاشى [ پيشين ] ، ص 328 ؛ طوسى ، الفهرست ، ص 131 ، 143 ؛ اردبيلى [ پيشين ] ، ج 2 ، ص 123 - 128 ؛
Madelung , Religious Trends , p . 80
. مدرّسى
( Crisis , pp . 22 , 28 , 35 n 101 , 45 )
وى را از مفوّضه دانسته است كه دربارهء آن ، همچنين ر . ك . بحثى كه در بخش [ خلاصه و ] نتيجه داريم . وى آن عبد اللّه سنان كوفى نيست كه در دوران خلافت منصور ، مهدى ، هادى و هارون الرشيد ( از 136 ق / 754 م تا 193 ق / 809 م ) از مقامات دولتى بوده است . دربارهء عبد اللّه ، ر . ك . نجاشى [ پيشين ] ، ص 214 ؛ طوسى ، الفهرست ، ص 101 ؛ اردبيلى [ پيشين ] ، ج 1 ، ص 487 به بعد . مفضّل بن عمر عموما در منابع رجالى متأخّر ، نكوهش شده است ، براى مثال ، ر . ك . نجاشى [ پيشين ] ، ص 416 ؛ اردبيلى [ پيشين ] ، ج 2 ، ص 259 - 260 ؛