بن عيسى بن عبد اللّه ، كه همانند محمّد از تبار اولين اشعريان مقيم قم است ، احاديثى را از امام نهم [ عليه السّلام ] نقل كرده و مسئول [ امور مربوط به ] وقف در جامعهء [ شيعيان قم ] و نمايندهء قم نزد امام دوازدهم [ عليه السّلام ] بود . به نظر مىرسد او نيز يك زميندار مشهور بوده است . نام او همراه تعداد زيادى از اشعرىهاى ديگر در مميّزى خراج سال 227 ق / 841 - 842 م به چشم مىخورد . ر . ك . نجاشى [ پيشين ] ، ص 91 ؛ طوسى ، رجال ، ص 398 ، ش 4 ؛ همو ، الفهرست ، ص 26 ( كه در اين كتاب ، او به عنوان « شيخ قمىها » معرفى شده و بيانگر [ دارا بودن ] جايگاه رهبرى است ) ؛ قمى [ پيشين ] ، ص 221 - 223 ، 103 - 104 .
( 25 ) . برقى [ پيشين ] ، ص 60 ؛ نجاشى [ پيشين ] ، ص 81 - 83 ؛ طوسى ، رجال ، ص 397 ؛ محمّد بن على اردبيلى ، جامع الروات ( دو جلدى ) ، ايران ، بىتا ، ج 1 ، ص 69 - 70 . همچنين ر . ك . جعفريان [ پيشين ] ، ج 1 ، ص 161 - 162 ( به نقل از : كافى ، ج 1 . ص 324 ، ح 2 ) ، 182 ، 213 - 215 ، 250 - 251 ؛
Madelung , Religious Trends , p . 81 ; Hussain [ op . cit ] , p . 81
. دربارهء وفات احمد [ بايد گفت : ] به دليل آنكه او در مراسم تشييع احمد بن محمّد بن خالد برقى شركت كرده ، دستكم تا سال 274 ق / 887 م يا سال 280 ق / 893 م زنده بوده ؛ زيرا آنگونه كه نقل شده ، بزقى بين همان سالها فوت كرده است . اما آنگونه كه گفته شده ، برقى زمانى را با ماذرايى در رى گذرانده و چون ماذرايى رى را حدود سال 276 ق / 889 - 890 م تصرف كرد ، احتمالا وفات برقى به سال 280 ق / 893 م نزديكتر بوده است .
همچنين ر . ك . بحث ما دربارهء رابطهء بين احمد بن محمّد اشعرى و احمد بن محمّد برقى در ذيل . به دليل آنكه - همانگونه كه در ذيل خواهيد ديد - كلينى فقط تعداد كمى حديث را بدون واسطه و تعداد بيشترى را با واسطه از احمد بن محمّد بن عيسى نقل كرده است ، شايد كلينى حدود سال 280 ق / 893 م ، اندكى پيش از وفات اشعرى ، وارد قم شده است .
( 26 ) . نجاشى [ پيشين ] ، ص 177 - 178 ؛ طوسى ، رجال ، ص 431 ، 475 ؛ همو ، الفهرست ، ص 101 ؛ قمى [ پيشين ] ، ص 278 ؛ اردبيلى [ پيشين ] ، ج 1 ، ص 355 - 356 . عبد اللّه بن ابى خلف ، پدر سعد ، خودش به عنوان يك محدّث بزرگ شناخته شده نبود و به نظر مىرسد از يك شاخهء كوچكتر اين خاندان بوده است .
ر . ك . اردبيلى [ پيشين ] ، ج 1 ، ص 466 . كتاب سعد - كه در بالا ذكر شد - با نام المقالات و الفروق چاپ شد .
( 27 ) . براى مثال ، ر . ك .
Momen [ op . cit ] , p . 39
كه به شكنجههاى شديد انجام شده توسط منصور اشاره مىكند و ايجاد اصل تعيين امام بعدى توسط امام پيشين ( نصّ ) و تقيّه را به عنوان نتايج آن