( 31 ) . قمى [ پيشين ] ، ص 35 ، 102 ، 163 ؛ جعفريان [ پيشين ] ، ج 1 ، ص 205 .
( 32 ) . قمى [ پيشين ] ، ص 102 - 104 . قمى اظهار داشته كه وقايع اول ممكن است حدود سال 243 ق / 857 - 858 م در زمان خلافت متوكّل رخ داده باشند .
( 33 ) . طبرى [ پيشين ] ، ج 35 ، ص 143 - 144 ، 154 - 155 ؛ قمى [ پيشين ] ، ص 35 ، 163 ؛ جعفريان [ پيشين ] ، ج 1 ، ص 203 .
( 34 ) . قمى [ پيشين ] ، ص 163 ، 157 ؛ جعفريان [ پيشين ] ، ج 1 ، ص 205 ، به نقل از : طوسى ، رجال ، ص 518 .
( 35 ) . قمى [ پيشين ] ، ص 163 - 164 ، 156 ، 104 - 105 ، 35 ، 105 ؛ جعفريان [ پيشين ] ، ج 1 ، ص 205 . دربارهء قحطى ، ر . ك . طبرى [ پيشين ] ، ج 38 ، ص 14 ، ش 81 ؛ ابن جوزى [ پيشين ] ، ج 5 ، ص 147 . قمى نقل مىكند كه سيل در سال 292 ق / 904 - 905 م خساراتى به شهر وارد كرد .
( 36 ) . قمى [ پيشين ] ، ص 39 ، 105 - 106 ، 142 . كارگزاران عبّاسى همچنين در سالهاى 309 ق / 921 - 922 م ، 310 - 311 ق / 922 - 924 م و 318 ق / 930 - 931 م ، عهدهدار مميّزىها شدند . همانگونه كه در بالا ملاحظه شد ، به دليل آنكه منابع قرن چهارم ق / دهم م از قم فقط به عنوان يك شهر شيعى در اين دوره صحبت مىكنند ، شايد ايرانيانى كه به قم نقل مكان كردند شيعه بودند و قمىهاى اصالتا ايرانى نيز به تشيّع گرويدند . يعقوبى ( م ب 292 ق / 905 م ) حضور مذهج و طايفهء اشعرى در قم و اينكه ايرانيان از سالها پيش در اين منطقه زندگى مىكردند و اين را كه موالى با ايشان [ به اين منطقه ] آمده بودند ، متذكر شده است . ر . ك . جعفريان [ پيشين ] ، ج 1 ، ص 180 ؛
Chotsky [ op . cit ] , pp . 19 , 36 - 7 , 150 n 20 , 82 , 95 , 97
.
اشاره به فارسها ( عجم ) به عنوان گروهى متمايز - به دنبال اشارهاى مشابه به درخواست مشترك عربها و فارسها در سال 291 ق / 903 - 904 م براى تغيير كارگزار مركز در شهر - حاكى از حضور متمايز فارسها در قم است كه بههرحال ، به نظر مىرسد تا قرن بعد تا حدّ زيادى كاهش يافته باشند ، [ البته ] اگر گزارشهاى نقل شده در آغاز اين فصل صحيح باشند .
( 37 ) . جعفريان [ پيشين ] ، ج 1 ، ص 212 ، 297 .