گويند هر دو ممكن است . ديگر سؤال مىشود اگر در آخرت بدهند نعمت دائم است يا منقطع ؟ جواب ميدهيم هر دو ممكن است . و اگر گويند در آخرت باهل بهشت البته عوض بايد داد به آنها كه فقير يا مريض و ناقص الخلقه بودند پس اگر عوض موقت باشد چون از آنها بازگيرند متألم ميشوند و در بهشت تألم نيست . جواب بايد داد شايد عوضها را متفرق دهند كه از نبودن موقت آن تألم حاصل نشود يا خداى تعالى تفضل كند و بيش از استحقاق عوض آن را دائم قرار دهد . و اگر بپرسند شايد مظلوم اهل دوزخ و مستحق عقاب دائم باشد عوض به او چگونه بايد داد ؟ جواب دهيم از عذاب او تخفيف ميدهند چنان كه بر وى ظاهر نشود تخفيف يافته و عوض ناقص را بر اوقات متفرق كنند چون لازم نيست مستحق عوض بداند نعمتى كه به او دادهاند عوض بلائى است كه در دنيا به او رسيده بلكه همان اندازه كه عوض به او رسيده كافى است مثلا فرعون را در ازاى مشقاتى كه در راه آسايش رعيت خود ميكشيد عمر و ملك طولانى داد و او نه به خدا اقرار داشت و نه ميدانست اين ملك عوض آن مشقات است و اگر در عين عذاب عوضى دهند كه او ادراك تخفيف كند هم باكى نيست .
و لا يجب دوامه لحسن الزّائد بما يختار معه الألم و إن كان منقطعا و لا يجب حصوله في الدّنيا لاحتمال مصلحة التأخير و الألم على القطع ممنوع مع أنّه غير محلّ النّزاع .
آيا عوض هم مانند ثواب بايد دائم باشد ابو على جبائى گفت بايد دائم باشد و ابو هاشم گفت واجب نيست و مصنف اختيار اين قول كرد چون عوض مقتضاى عدل است و اگر عدل الهى بعوض غير دائم حاصل شود كافى است فقط بايد آن اندازه باشد كه اگر بر مظلوم آن عوض را در مقابل آن مصيبت عرضه دارند راضى باشند بمصيبت هر چند دائم نباشد .
واجب نيست عوض در دنيا باشد چون شايد مصلحت در تاخير آن باشد . اگر كسى
كشف المراد شرح تجريد الإعتقاد ( فارسى ) — صفحة 473
مساهمون: العلامة الحلي
ص٤٧٣