اهل عصر ما كه بناى علمشان بر تجربه است و در امور عقلى دقت وافى نميكنند در مكان طبيعى رأيى اظهار نكرده آن را بابهام گذاشتهاند و يا مانند قدماى يونان باحتمالات بىشاهد و دليل اكتفا كردهاند و بحث در آن مناسب اينجا نيست .
بهر حال ميدانيم جسم مكان طبيعى دارد و اگر عناصر اربعه كه قديم ميگفتند صحيح نباشد منافى اين حكم كلى نيست چون عنصر هر چه باشد مكان طبيعى ميخواهد .
و پيش از اين گفتيم ثابت بن قره رأيى موافق قول اهل زمان ما داشت ( صفحه 145 ) و در شوارق مفصلا نقل كرده است .
فلو تعدد أنتفي
اگر مكان طبيعى يا هر چيز كه مقتضاى طبيعت باشد از يكى بيشتر باشد آن را مقتضاى طبيعت نتوان شمرد . اگر جسمى دو مكان طبيعى داشته باشد و در يكى قرار گيرد اقتضاى مكان ديگر را نخواهد كرد پس آن مكان ديگر طبيعى نخواهد بود .
و مكان المركّب مكان الغالب أومأ اتفق وجوده فيه
هرگاه جسمى مركب از چند عنصر سبك و سنگين باشد مانند چوب كه در آن عنصر هوا غالب بر آب و خاك است در مكان تابع غالب خواهد بود و روى آب مىايستد و اگر چوب را در هوا رها كنى به زمين مىافتد چون خاك و آب كه در ضمن چوب است از هوا سنگينتر است و بر هوا غالبند و اگر هيچيك از عناصر مركب بر ديگرى غالب نباشد در هر جا اتفاق افتد ميماند تعيين و اقسام مركبات و مكان آنها دشوار نيست و تفصيل آن هم فايده ندارد .
و كذا الشكل و الطّبيعىّ منه هو الكرة
همچنين شكل از لوازم جسم است و آنكه طبيعى آنهاست شكل كره است چون كره هيچ جانبش از جانب ديگر ممتاز نيست بر خلاف شكل مكعب و استوانه و مخروط
كشف المراد شرح تجريد الإعتقاد ( فارسى ) — صفحة 185
مساهمون: العلامة الحلي
ص١٨٥