است و آيات قرآن و سنت و احاديث اهل بيت بدان مشحون است .
در قرآن كريم مكرر آمده است كه ما هيچ چيز را عبث نيافريديم و هر موجود كه خلق كرديم او را در اندازه خود خلق كرديم يعنى طبيعت محدود داديم و بغايت خود هدايت كرديم كه الذي قدر فهدى . او كسى است كه اندازه كرد و راه نمود
« أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى »
اندازه هر چيز را به دو عطا كرد و او را بغايت خود راه نمود .
و در حديث امام جعفر صادق عليه السّلام است بزنديق فرمود ماه و خورشيد مضطرند و بدان راه كه براى آنها معين شده است بايد بروند و اگر مضطر نبودند چرا يك روز نمىشود طلوع نكنند يعنى آزاد بروند هر جا كه اتفاق افتد . اين سخن نيز رد بخت و اتفاق است .
و حاجى ملا هادى سبزوارى قدس سره در منظومه گويد .
و كلّ شيء غاية مستتبع * حتّى فواعل هى الطّبايع
و شاعر فارسى گفته است :
يكى ميل است با هر ذره رقاص * برد آن ذره را تا مقصد خاص
[ استشهاد امام جعفر صادق عليه السلام بقول ارسطو در اينكه جهان عبث آفريده نشده است ]
در توحيد مفضل از حضرت امام جعفر صادق عليه السّلام روايت كرده است كه گروهى از پيشينيان منكر قصد و تدبير شدند در مخلوقات ، و پنداشتند هر چيز بعرض و اتفاق پديد آمده است و از حجتها كه آوردهاند اين آفات و آسيبها است كه بر خلاف متعارف و عادت پديد مىآيد مانند انسان ناقص الخلقه يا آنكه انگشتى افزون دارد يا خلقى زشت و سهمگين بر خلاف خلقت معتاد و دليل آن شمردند كه هستى اشيا بعمد و اندازه نيست بلكه بالعرض است هر چه پيش آيد .
و ارسطاطاليس آنها را ردّ كرد « 1 » و گويد آنكه بالعرض است يك بار است كه
هامش
( 1 ) زهى افتخار براى ارسطو كه نامش بتعظيم و مدح در كلام سليل نبوت برده شود و سزد كه بر اقران خود بدين فضل مباهات كند گوئى حافظ از زبان حال او گفته است :من كه باشم كه بر آن خاطر عاطر گذرم * لطفها ميكنى اى خاك درت تاج سرمشجره علم است كه چنين درجات و سعادات بار مىآورد .