و در صورتى كه بين آنها فرقى وجود نداشت بايد بگوييم : ممكن است در جايى كه فكر مىكنيم حس خطا نداشته ، خطا داشته باشد . و وقتى امكان خطا در تمامى حواس ثابت شد ، وقوع خطاى حواس با رواياتى كه به اين مطلب تصريح مىكند ثابت مىگردد . تعدادى از اين روايات دل بر سخن گفتن جمادات هستند در حالى كه حس آن را منكر است .
تعدادى از آنها درباره حالتهاى قبر كه عبارتند از ايستادن ، فرياد زدن ، آتش ، سخن گفتن ، باغ و نعمتهاست كه باز هم حس آن را انكار مىكند .
و تعدادى ، دال بر وجود فرشتگان و دخل و تصرف آنها در اين عالم هستند . و تعدادى دلالت مىكنند بر اين كه روزى تمام مخلوقاتى كه در اين عالم است ، از قبيل جماد و نبات و حيوان از عالم ملكوت مىآيد . و تمامى اين روايات دال بر وجود چيزهاى زياد و عوالم بسيارى هستند كه حس آن را انكار مىكند .
بهر صورت اين عالم سراى فريب ناميده مىشود چون با شكلهايى كه حقيقتى نداشته و با حقايقى كه شكلى ندارد اهل خود را فريب مىدهد . ذاتيات آن مانند اعراض و واقعيتهاى خارجى آن مانند سراب است . چيزهايى كه در آن ثابت ديده مىشوند در واقع غير ثابت و چيزهايى كه اهل دنيا دربارهء حقيقتهاى آن مىگويند و اوصافى كه براى آن ذكر مىكنند واقعيتى ندارند . و هر چيزى كه باقتضاى اين عالم بوجود مىآيد در غير اين عالم حكم به محال بودن واقعيت آن مىنمايند . و هر چه در آن است فريب ، توهم و خيال است . و مؤمنى كه
المراقبات في أعمال السنة (فارسى) — صفحة 311
مساهمون: ابراهيم محدث
ص٣١١