در ملل چند چاه است ؛ چون چاه عثمان و چاه مروان و چاه مهدى و چاه مخلوع ( يعنى امين ) و چاه واثق و چاه سدره و در سه ميلى قريه ده قنات است كه از چشمهاى به نام ابو هشام آب مىگيرند . بكرى گويد : « ابراهيم بن هشام والى مدينه بر سر چشمهء خود در ملل رفت » مراد همين چشمه است . بكرى از چاه حواتكه نيز نام مىبرد و آن در زقب الشطان است ميانه راه عين بنى هاشم و عين اضم . « 1 »
در باب كشاورزى ملل به نقل قول دينورى مىپردازيم كه گويد : ملل مكانى است مسطح در آن عرفط ( نوعى درخت خاردار ) و سيّال ( نوعى انگور با خار ) و مغيلان مىرويد .
مقدار آن يك ميل يا يك فرسخ است كه چون فقط عرفط رويد آن را وهط گويند و چون مغيلان رويد آن را غول گويند كه جمع آن غيلان است . « 2 »
پيش از اين آورديم كه ملل واديى است در فرش ، فرش به سويقه مىريزد و آن ملك فرزندان حسن بن على بن ابيطالب - ع - و فرزندان جعفر بن ابيطالب است ولى درست اين است كه آنچه ملك اينان است ملل است نه فرش سويقه . زيرا يعقوبى مىگويد : ملل در اين زمان منازل قومى از فرزندان جعفر بن ابيطالب است .
در نزديكى ملل ، ذو السّرح واقع شده و آن واديى است ميان مكه و مدينه . و اخزم كوهى است از ناحيهء ملل و روحاء . اخزم در زمان سمهودى به خزيمه شهرت داشت . ابن حبيب گويد خوىّ موضعى است در ملل .
ميان فرش و ملل وادى غميس است . شايد آن همان غميس الحمام كه از مريين ميان ملل و صخيرات الثمام ( يا اليمام ) مىگذرد . در روز بدر رسول خدا - ص - از آنجا گذشت و بكرى گويد كه مريين موضعى است ميان تربان و غميس الحمام . « 3 »
هامش
( 1 ) - بكرى ، ص 113 .
( 2 ) - ياقوت ، ج 4 ، ص 637 .
( 3 ) - بكرى ، ص 1219 .