فصل ششم : توليدات كشاورزى
حجاز در منطقهء صحرايى است در آنجا باران كم مىبارد و هيچ رودخانهاى نيست و آب اندك و زمين خشك است بىهيچ آب و گياهى . قرآن وضع مكه را از زبان ابراهيم به هنگام مناجات با پروردگارش بيان مىفرمايد كه اى پروردگار من ، من فرزندان خود را در واديى نهادم كه در آن كشتهاى نمىرويد . البته اين اشارت به اقليم مكه است نه تمام حجاز .
واقع اين است كه كتابهاى جغرافيا و بلدان به بعضى از مناطق حجاز كه در آنجا آب و گياهى نيست اشارت كردهاند . اغلب اين مناطق در مشرق حجاز و نزديك حرّهء ( سنگلاخ ) سليم و سوارقيّه است . و اين امر تنها به سبب نبودن آب نيست زيرا در پارهاى جايها چاههايى توان يافت ولى مسئله مهم وضع خاك است . عرّام اطلاعات جالبى از مناطق باير و بىآب و گياه به دست مىدهد . مثلا از قريهء ملحاء در وادى قوران چنين مىگويد : در اطراف آن ارتفاعات ذومجر است و در آنجا آب وجود دارد . مخصوصا در لقف آب چاهها فراوان است ولى در آنجا نه زراعت هست و نه نخل . زيرا زمينش سخت و خشن است و حاصلى برنمىآورد . « 1 »
در محاذى ابلى كوهى است به نام ذو الموقعه و در محاذى آن از جانب راست يعنى سمت قبله كوهى است به نام نفار ( ياقوت : العار ) . نفار و ذو الموقعه دو كوهاند بلند ولى بىحاصل .
در نزديكى نفار آبى نيست و خرب كوهى است ميان نفار و ابلى در ديار بنى سليم كه در آن هيچ چيز نمىرويد . و بالاتر از لقف چاه شسّ است ، سپس ذات الفار و در محاذى آن كوهى است به نام اقراح . بلند ولى خشك و بىگياه . « 2 »
هامش
( 1 ) - ياقوت ، ج 4 ، ص 363 .
( 2 ) - عرام ، ص 433 .