يكى از مترجمانى بود كه كتابهاى فارسى را به عربى ترجمه مىكرد . شمار اين ترجمهها به پنجاه مىرسد . او را بيش از ده كتاب در اوصاف است چون وصف شمشير و وصف قلم و نيز كتاب الحاوى فى علوم القرآن ، در بيست و هفت مجلد ، و كتاب الحماسه ، و اخبار عبد الله بن جعفر بن ابى طالب و كتب ديگر . او دانش خود از زبير بن بكّار و رمادى فرا گرفت و ابو عمرو بن حيوه و جمعى ديگر از او فرا گرفتند . وى به سال 309 وفات كرد . .
1118 - محمد بن مستنير بن احمد [ 1 ]
ابو على ، معروف به قطرب بصرى ، نحوى و لغوى . او را ازآنرو قطرب مىگفتند كه هر روز بامداد پگاه بر در خانهء سيبويه حاضر مىشد تا درس بگيرد . سيبويه هر سحرگاه كه بيرون مىآمد ، او را بر در خانهء خود مىديد . روزى او را گفت : تو به قطرب ليل مىمانى ، و قطرب جانوركى است كه پيوسته مىدود و خسته نمىشود . يكى از پيشوايان نحو و لغت بود . نحو را از سيبويه آموخت و نيز از عيسى بن عمر و جماعتى از علماى بصره و از نظّام متكلم و امام معتزله علم آموخت و بر مذهب او بود . چون كتاب خود را در تفسير نوشت ، مىخواست آن را در مسجد جامع بخواند ، ترسيد كه مردم انكارش كنند زيرا در آن از مذهب اعتزال سخن گفته بود . سپس از جماعتى از اصحاب سلطان يارى طلبيد .
قطرب به نزد ابو دلف عجلى رفت و فرزند او را درس داد . ابن سكّيت شاگرد او بود .
گويد : به قدر يك صندوق از تقريرات او را نوشتم تا معلومم شد كه دروغ مىگويد ، ازآنپس از او ياد نكردم . ابو على در سال 206 در بغداد در گذشت .
از تصانيف اوست : كتاب معانى القرآن و كتاب غريب الحديث و كتاب اعراب القرآن و كتاب المثلث فى اللغه و كتاب الرّد على الملحدين فى متشابه القرآن و كتاب متشابه القرآن و كتاب الفرق ، و كتاب الاشتقاق و كتاب الاضداد و كتاب فعل و افعل و كتاب النوادر و كتاب الاصوات و كتاب الازمنة و كتاب القوافى و كتاب خلق الانسان و كتاب خلق الفرس و كتاب الهمزه و كتاب العلل ، در نحو و كتاب مجاز القرآن و كتاب
هامش
[ 1 ] اخبار النحويين البصريين : 49 ، تاريخ بغداد 3 : 298 ، البداية و النهاية 10 : 259 ، تهذيب اللغة 1 : 14 ، طبقات الزبيدى : 99 ، تاريخ ابى المحاسن : 82 ، الفهرست 58 ، مراتب النحويين 108 ، مرآة الجنان 2 : 300 ، نزهة الالباء : 91 ، انباه الرواة 3 : 219 ، ابن خلكان 4 : 312 ، عبر الذهبى 1 : 350 ، لسان الميزان 5 : 378 ، بغية الوعاة 1 : 242 ، طبقات الداودى 2 : 254 ، الشذرات 2 : 15 ، الوافى 5 : 19 ، نور القبس : 174 ، اشارة التعيين 338 .