دربارهء هجرت ، در هنگام تفسير آيهء 195 سورهء آل عمران ، جلد دوم و آيهء 97 سورهء نساء در همين جلد به تفصيل سخن گفتيم .
لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ وَ إِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ .
مراد از مدخل ، بهشت است و روشن است كه هركس وارد آن شود ، خوشبخت مىگردد و چيزى را با آن عوض نمىكند » .
ذلِكَ .
اشاره است به آنچه خداوند در آيهء پيشين بيان كرد مبنى بر اينكه هركس در راه او هجرت كند و كشته شود يا بميرد ، براى او در نزد خدا پاداشى خواهد بود كه وى را خشنود مىسازد .
وَ مَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ .
كسى كه از جانش دفاع كند .
ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ .
آنگاه بر او ستم شود ، آن هم تنها بدينسبب كه تسليم ستم و تجاوز نشده است .
لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ .
خداوند ستمديده را يارى مىكند و از ستمكار انتقام مىگيرد .
إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ .
اين جمله اشاره بدين نكته دارد كه گذشت كردن از گناهكار در هنگام دست يافتن به او ، امرى است كه خدا آن را دوست دارد . البته اين ، در صورتى است كه تجاوز بر حق خاص باشد ، امّا حق عمومى قابل گذشت نيست .
ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَ أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ .
نظير اين سخن در آيهء 27 سورهء آل عمران ، جلد دوم بيان شد . مفسران چندين دليل براى ارتباط اين آيه به ماقبلش بيان كردهاند ، لكن دليلى كه بتوان بدان اعتماد كرد نياوردهاند . در مقدمهء جلد اوّل اشاره كرديم كه قرآن يك كتاب هنرى نيست ، تا براى هر موضوعش باب خاصى وجود داشته باشد ، بلكه كتاب هدايت و اندرز است كه از بيان يك موضوع به موضوعى ديگر منتقل مىشود . امام عليه السّلام فرمود : « آغاز آيه درباره موضوعى و آخر آن درباره موضوعى ديگر است » .
ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ