نشان دادهايم يا سپاسگزار باشد يا ناسپاس » . « 1 » اين آيه نشان مىدهد كه انسان مخيّر است و نه مجبور . رازى سخن كسى را كه به اين آيه استدلال مىكند بر اينكه ارادهء انسان از خودش نيست ، بلكه تابع ارادهء خداست و بر اين اساس ، انسان مجبور است ، نه مخيّر ، رد مىكند .
من در پاسخ او مىگويم : ارادهء انسان زاييدهء شرايط و عوامل فريبنده است . براى نمونه ، وقتى مرد ، زنى زيبا را مىبيند ، به او تمايل پيدا مىكند . در چنين حالتى دين بر انسان واجب كرده كه شهوتش را سركوب كند و از آن پيروى نكند و ترديدى نيست كه وى توان اين كار را دارد و پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و إله از اين عمل ، به « جهاد اكبر » تعبير كرده است .
نقل شده كه پيامبر صلّى اللّه عليه و إله گروهى را به جهاد با دشمن فرستاد . وقتى كه آنان برگشتند ، حضرت فرمود : « آفرين بر گروهى كه جهاد اصغر ( كوچكتر ) را پشتسر گذاردند و جهاد اكبر ( بزرگتر ) بر آنان باقى مانده است . آنان گفتند : اى پيامبر خدا ! جهاد اكبر چيست ؟ فرمود : جهاد با نفس . بهترين جهاد ، جهاد كسى است كه با نفس خودش كه در ميان دو پهلويش قرار داد ، انجام مىدهد » .
إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَ إِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَ ساءَتْ مُرْتَفَقاً .
اين آيه ، هشدارى است به كسانى كه كفر را بر ايمان و باطل را بر حق ترجيح مىدهند . السرادق ، يعنى چادر ، خيمه . مقصود از اين جمله آن است كه عذاب ، آنان را از تمام جهات احاطه مىكند ، چنانكه خيمه كسى را كه در درونش قرار دارد از هرجهت احاطه مىكند . المهل ، يعنى تهماندهء روغن كه به سرعت آتش مىگيرد . المرفق ، يعنى تكيهگاه . معناى آيه چنين است : ستمكاران را بدترين عذاب و بدترين جايگاه باشد .
هامش
( 1 ) . انسان ( 76 ) آيهء 3 .