ولى مصنف فرموده : اجتهاد عبارتست از : بذل المجهود فى طلب شئ يعنى تمام توان را در طبقى از اخلاص گذاشتن و در جستجوى چيزى و گمشدهاى برآمدن مثلا كسى كه در طلب مال يا حيوان گمشدهاش نهايت سعى و كوشش را مىكند مىگويند : اجتهد فى طلب ضالته حتى وجده ، يا كسى كه در راه رسيدن به خدا كوشش مىكند مىگويند اجتهد فى ذات اللّه يا مجتهدى كه در راه رسيدن به ادلّه و حجج احكام شرعيه تلاش مىكند مىگويند : اجتهاد و جهاد در اين امر نمود و هكذا به معناى وسيع كلمه .
و امّا در اصطلاح : جمعى از متقدمين و متأخرين از قبيل حاجبى و علامه و صاحب معالم و . . . گفتهاند : استفراغ الوسع فى تحصيل الظن بالحكم الشرعى ( اين تعريف اشكالاتى دارد ) .
و جمعى گفتهاند : ملكة يقتدر بها على استنباط الحكم الشرعى الفرعى من الاصل فعلا او قوة قريبة ( اين تعريف هم قابل مناقشه است ) .
مصنف فرموده : اجتهاد عبارتست از : معرفة استنباط الاحكام الشرعيه من ادلتها يعنى اجتهاد شناخت استخراج احكام شرعيه ( واجبات ، محرمات ، حلال و حرام الهى ) از راه ادلّهء احكام ( كتاب ، سنت ، اجماع و حكم عقل قطعى ) و مجتهد كسى است كه عارف و آگاه به اين استنباط باشد و شناخت عميق از اين امر داشته باشد .
مطلب دوّم : اجتهاد بر دو قسم است : 1 - مطلق 2 - متجزّى .
اجتهاد مطلق عبارتست از معرفت استنباط جميع ( و يا حداقل معظم احكام ) احكام شرعيه فرعيه از راه ادلّهء جليّه ( در مقابل مشكله كه ذيلا تبيين خواهد شد ) و
شرح اصول استنباط ( فارسى ) — صفحة 380
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣٨٠