و چون در اين بازسازى ، سعى بر اين بوده كه عين حافظ قزوينى - غنى ، به اعتبار مقبوليّت خاصى كه بين اهل تحقيق دارد - ضمن مقابله - دست نخورده بماند ، لذا اين پنج غزل را بهجاى اينكه به ترتيب قوافى وارد ديوان كنيم ، با شمارههاى متوالى « 1 » 496 ، 497 ، 498 ، 499 و 500 در پايان غزلها آوردهايم . امّا در ضمن ثبت و ضبط پانوشتها ، معلوم شد در حافظ خانلرى ، 36 مورد ، ناهمسانيهاى نسخهء « ل » « 2 » از قلم افتاده است .
گرچه در 486 غزل و تعدادى مثنوى ، قصيده ، قطعه و رباعى ، اين مقدار « افتادگى » ناچيز مىنمايد ، امّا براى ديوانى كه هر كلمهء آن مىتواند تعيينكننده و برانگيزانندهء بحثى و نكتهاى باشد ، بسيار زياد است . تازه اين مقدار افتادگى مربوط است به نسخهء « ل » ، يعنى حافظ قزوينى - غنى ؛ اگر فرضا از هر سيزده « 3 » نسخهء ديگر هم هركدام به طور متوسط سى مورد اختلاف نسخه ، از ديدگان مقابلهكننده يا كنندگان پنهان مانده باشد ، جمعا 426 مورد از قلم افتادگى خواهيم داشت و اين مقدار ؛ - حتى ثلث آن - در سرنوشت كتاب مؤثر خواهد بود ، اينك ابياتى را كه باهم اختلاف دارند و آن اختلافها از ديد مقابلهكنندگان پنهان مانده است ، جهت آگاهى مىآوريم :
1 . خانلرى ، غزل 44 /
ناگشوده . . . . . . دلافگاران خوش است
قزوينى - غنى ، غزل 43 /
ناگشوده . . . . . . دلافگاران خوش است
ناهمسانى « دلافگاران » از قلم افتاده است .
2 . خانلرى ، غزل 48 /
ز جور كوكب طالع سحرگهان چشمم . . .
قزوينى - غنى ، غزل 47 /
ز جور كوكب طالع سحرگهان چشمم . . .
هيچگونه اختلافى ندارند ، امّا در اختلاف نسخهها جلو نسخهء « دل » نوشته شده : ز دست كوكب .
3 . خانلرى ، غزل 64 /
گر آمدم به كوى . . . * چون من درين ديار هزاران . . .
قزوينى - غنى ، غزل 63 /
گر آمدم به كوى . . . * چون من در آن ديار هزاران . . .
ناهمسانى « در آن » از قلم افتاده است .
4 . خانلرى ، غزل 72 /
اين چه استغناست يا رب وين چه قادر حاكم است * كاينهمه زخم نهان هست و مجال آه نيست
هامش
( 1 ) . آخرين غزل حافظ قزوينى - غنى داراى شمارهء 495 است .
( 2 ) . علامت اختصارى چاپ قزوينى است در حافظ خانلرى .
( 3 ) . در تصحيح حافظ خانلرى ، جمعا از 14 نسخه استفادهشده .