سالها بايد كه تا يك سنگ اصلى ز آفتاب * لعل گردد در بدخشان يا عقيق اندر يمن
« 1 »
عمرها بايد كه تا يك كودكى از روى طبع * عالمى گردد نكو يا شاعرى شيرين سخن
به همين دليل هيچكدام از حافظهايى كه در اين پنجاه سالهء اخير ، چاپ و منتشر شده - با وجود مزايا و راهگشاييهاى بسيار - جز حافظ مصحح دكتر پرويز ناتل خانلرى نتوانستهاند در دقّت و صحّت متن بدان نزديك شوند ، بىدليل نيست كه بسيارى از حافظ شناسان « 2 » و اديبان در سال 1367 به مناسبت برپايى كنگرهء بزرگداشت حافظ ، اعلام داشتند كه هنوز حافظ قزوينى - غنى بىرقيب و مستندترين است .
درهرصورت مقابلهء آن با حافظ خانلرى براى مقايسهء آنى و عينى بخصوص براى دانشجويان و همهء كسانى كه تشنهء دانستن تفاوتهاى اين دو هستند ، مفيد خواهد بود .
نگارندهء اين سطور كه تجربهء دو بار مقابلهء حافظ قزوينى - غنى را با چاپ اوّل و دوم حافظ خانلرى داشته است « 3 » ، تصميم گرفت براى بار سوم و با دقت بيشتر آن را با چاپ دوم حافظ خانلرى مقابله كند و نتيجه را در پانوشتها بياورد . آنچه در پاورقيها آمده ، نتيجهء اين بررسى است .
ضمنا پنج غزل با مطلعهاى زير در حافظ خانلرى هست كه حافظ قزوينى - غنى ، فاقد آنهاست :
غزل 14
صبح دولت مىدمد ، كو جام همچون آفتاب * فرصتى زين به كجا باشد ، بده جام شراب
غزل 234
ز دل برآمدم و كار برنمىآيد * ز خود برون شدم و يار در نمىآيد
غزل 235
مژده اى دل كه مسيحا نفسى مىآيد * كه ز انفاس خوشش بوى كسى مىآيد
غزل 264
جانا ترا كه گفت كه احوال ما مپرس * بيگانه گرد و قصّهء هيچ آشنا مپرس
غزل 357
ما پيش خاك پاى تو صد رو نهادهايم * روى و رياى خلق به يكسو نهادهايم
هامش
( 1 ) . سنايى / به تصحيح استاد فقيد ، مدرّس رضوى / ص 485 .
( 2 ) . كيهان فرهنگى / ويژهنامهء حافظ / سال پنجم / شمارهء 8 .
( 3 ) . در كتاب « در جستجوى حافظ » چاپ زوّار .