قمرى : - ص 224 [ آخرين سطر ] جامع نسخ حافظ « شهريور ماه 1347 » .
الف - [ شرح بيت سوم ] :
« جز قلب تيره هيچ نشد حاصل و هنوز * باطل درين خيال كه اكسير مىكنند »
. . . اين مدعيان متعصب شريعتگراى قشرى و طريقت ستيز جدى ، در معاملات و سير بىسلوك خويش « هيچچيز » « جز » دلى سياه ( قسى ) يا نقدى ناسره [ قلب تيره ] . . . حاصل نكردهاند ، و به « باطل » ، « خيال » مىكنند كه به صنعت معجزهآساى « اكسير » دست يافتهاند . » نقل از بخش دوم كتاب « حافظنامه » نوشتهء استاد بهاء الدين خرمشاهى ، انتشارات علمى و فرهنگى ، چاپ دوم ، ص 731 ب - ( بيت پنجم ) در « ديوان حافظ » به تصحيح فرزاد و به كوشش دكتر على حصورى :
« ما از برون پرده ، گرفتار صد فريب »
و نيز استاد فرزاد راجع به شرح اين بيت در صفحهء 811 « اصالت و توالى ابيات در غزلهاى حافظ - د . » نوشته است كه : « . . . ما از بيرون تصور مىكنيم كه اينان مشغول اصلاحات هستند ولى واقعا معلوم نيست كه ايشان پس پرده به چه كارى مشغولند . » . در مورد شرح همين بيت در « شرح سودى » ترجمهء عصمت ستارزاده ، آمده است كه : « ما از بيرون در سراى جانان با صد گونه فريب ، مغرور شدهايم يعنى در بيرون از قبل جانان گاه به ما وعدهء وصل و زمانى مژدهء قتل آورده ما را گول مىزنند . اما عجبا در داخل پرده سراى جانان يعنى پشت پردهاش معلوم نيست كه ما مقبول و موصوليم و يا مردود و مطروديم ، چونكه سراى جانان و منويات خاطرش عالم كبرى است تا كسى از مكنونات خاطرش آگاه نشود از بيرون نمىداند كه در آن عالم چهاست چنان كه اگر كسى داخل خانه نشود چه مىداند كه در آنجا چه چيز است . » .
ج - ( مصراع دوم بيت سوم ) : « باطل » در اين « خيال » كه . . . » - « خيال باطل » ، خيال خام پختن .