[ شرح ] غزل 285
بيت 1 « * » : جرم پوش : گناهبخش حافظ « * * » : به ايهام ، حافظ قرآن قرابه : خمرهء شراب مفتى : فتوىدهندهى احكام دينى پيالهنوش : شرابخوار
در زمان سلطنت شاه شجاع كه پادشاهى خطابخش و جرمپوش است ، حافظ خمرهء شراب بر دوش مىكشد و فقيه شهر شراب مىنوشد . منظور ، بيان آزادى كامل است .
بيت 2 : صومعه : عبادتگاه با پاى خم نشست : به ميخانه آمد و در كنار خم شراب مقيم ميكده شد . محتسب : مأمور امر و نهى ، مأمور نهى از منكر ، داروغه
موقعى كه صوفى ديد مأمور نهى از منكر ، خودش شرابخوار است ، او هم عبادتگاه را ترك كرد و مقيم ميخانه شد . منظور اين است كه اگر صوفى بادهنوشى نمىكرده ، به علت ترس از محتسب بوده ، نه از روى زهد و پرهيزكارى .
بيت 3 : شرب اليهود : پنهان شراب خوردن يهوديان
چگونگى شرابخوارى پنهانى شيخ و قاضى ، مفتى و محتسب را از پير مىفروش سؤال كردم . . .
بيت 4 : گفتا نه گفتنيست . . . : . . . گفت : « اگر چه تو رازنگهدار هستى ، ولى نمىتوانم در اين باره سخنى بر زبان بياورم ، خاموش باش و راز دل را هيچ مگو . شرابت را بنوش و كارى به كار ديگران نداشته باش . »
بيت 5 : وجه مى نماند : پولى براى تهيهى شراب در اين فصل خوب بهار ندارم .
بيت 6 : مفلس : بىپول ذيل : دامن ذيل كرم : جوانمردى ، كرم به دامن بلند تشبيه شده تا بتواند جرمپوش باشد .
بيت 7 : زبانآورى : زبان درازى پروانهى مراد : منظور ، پرداخت مستمرى است .
محب : دوست
بيت 9 : خرقه ازرق : جبهء كبود پير دراويش « * * * »
در اين بيت حافظ دعا مىكند « شاه شجاع » آن قدر عمر كند كه بخت جوانش از « پير فلك » خرقهى مينايى فلك را بگيرد و جانشين فلك شود . ( غلو )
هامش
* در صفحهى « ى » ديباچهى ديوان حافظ مرحوم « سيد عبد الرحيم خلخالى » چنين آمده است : مؤلف « مجالس العشاق » معتقد است كه مصراع دوم اين بيت را « شاه شجاع » سروده و سپس حافظ مصراع اول را به آن اضافه كرده است .
* * براى اطلاع بيشتر به صفحهى « ى » حافظ خلخالى مراجعه كنيد . در آنجا ، مطلب صريح و روشن بيان شده است .
* * * توضيح اين كه پير ، جبهء كبود را پس از طى مراحل و مراسمى خاص به جانشين خود مىداده است .