روز ديگر هجرت قطع گرديد و به آنها كه بعد از فتح مكه اسلام آوردند مهاجر صدق نمىكند .
ولى شيخ محمد عبده گفته منظور از ( اخوك ) عمرو ابن ابو سفيان است گر چه ظاهرا اين درست نباشد .
3 - منظور از اغضضته بجدك
: عتبة ابن ربيعه است و مراد از « خالك » « وليد ابن عتبه » و از « اخيك » حنظلة ابن ابو سفيان است كه روز بدر بدست امام ( ع ) كشته شدند .
( پاورقى مصادر نهج البلاغه ج 3 ص 451 - 452 ) .
( 500 . )
اين پاسخ نامهاى است كه معاويه به امام نوشته بود و پس از پايان جنك نهروان و كشته شدن خوارج بدست امام ( ع ) رسيد ، در اين نامه ابن ابى الحديد مىگويد اشاره به مطلبى است كه پيش از اين جريان هم امام آن را يادآور مىشد و آن اين كه :
پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به من وعده داده كه غير از جنك جمل و صفين با طائفه ديگرى نبرد خواهم كرد و آنها « مارقين » هستند همانهائى كه از دين به سرعت خارج
مىگردند .
امام با آنها در نهروان نبرد كرد و در يك روز تمام ده هزار نفرى كه بودند همه را كشت .
امام مىخواهد به معاويه توجه دهد كه آنچه قبلا مىگفتم به وقوع پيوسته و تو بالعيان آن را ديدهاى من مىگفتم كه پيامبر اين وعده را به من داده و انجام خواهد شد و تو استهزاء مىنمودى حال وقت آن رسيده كه چشمت باز كنى و حقايق را ببينى ( فقد ان لك ان تنتفع باللمح الباصر من عيان الامور ) اين جريان براى اصحاب امام ( ع ) نيز آموزنده بوده است .
( اقتباس از ابن ابى الحديد ابن ابى الحديد - شرح نهج البلاغه - ج 18 ص 27 ج 18 ص 27 ) .