نيمهء دوم سدهء دهم تا پايان قرن دوازدهم و احتمالا اوائل قرن سيزدهم ، مىزيسته باشد و در اين فاصله ما به نام شيخ عبد اللّه گيلانى ديگرى غير از همين شخصيتى كه حزين از او نام برده است ، تا كنون بر نخوردهايم و بنا بر اين احتمال آنكه مؤلف رساله ما همين شيخ عبد اللّه دولت حزين و معاصر ملا محمد شفيع گيلانى باشد چندان نادرست نيست . و اللّه اعلم بالصواب .
بارى متن اين رساله شامل 44 تشكيك است كه مؤلف پس از طرح هر يك از آنها به پاسخ دقيق پرداخته است . اين تشكيكات در دو باب كلى تصورات و تصديقات كه خود موضوع علم منطق است مطرح گرديده ، و هر يك از اين دو باب درست 22 تشكيك را شامل است .
اهمّ تشكيكات و پاسخ تحقيقى آنها در باب تصورات عبارتست از :
بحث درباره تصور و تصديق و اقسام آن ، دلالت تضمنى و تطابقى ، بحث در باره چگونگى تصور ذات محال الوجود ، تصور و تصديق و تعلّق نسبت به آن ، بحث درباره تعريف كلى ، ادراك كلى به عقل ، متوالى و مشكّك ، نسبتهاى چهارگانه و نقيض آنها ، كليّات خمس ، ماهيت و انقسام آن ، كلى طبيعى ، مفارق و لازم ، معرّف ، حجّت ، حد ، و ايرادهائى كه بر هر يك از اين مسائل و تعاريف آنها وارد است ، همراه با پاسخهاى مبسوط و دقيق با بيان آراء و عقايد علماء اين فن در اين زمينه و تحقيقات و اظهار نظرهاى خود مؤلف .
در باب تصديقات نيز اين مباحث مورد تحقيق و بررسى قرار گرفته است : اعتراض به تعريف قضيّه ، بحث درباره لزوم وجود موضوع در صدق قضيّه موجبه ، تقييد افراد موضوع بامكان براى صدق قضيّه ، تشكيك درباره عكس سالبه كليه ضروريه و موجبه جزئيه مشروطه عامه ، بحث درباره قضيهء متصلهء لزوميه و منفصلهء حقيقيه و مشروطهء عامه ، اعتراض به تعريف نقيض ، بحث درباره تناقض و شروط هشتگانه آن ، تشكيكاتى در باب قياس و پاسخ به آنها ، بحث درباره شكل اول ، حصر حجّت در قياس و استقراء
منطق و مباحث الفاظ ( مجموعه متون و مقالات تحقيقى ) — صفحة مقدمه 85
مساهمون: مهدى محقق
صمقدمه ٨٥