دو اصطلاح « تصوّر » و « تصديق » در فلسفهء اسلامى و معادلهاى يونانى و لاتينى و عبرى آنها « 1 » در سراسر تاريخ فلسفهء اسلامى ، از فارابى به بعد ، كتابهاى منطق با اين عبارت آغاز مىشود كه علم به دو قسمت « تصوّر » و « تصديق » منقسم شده است . اين دو اصطلاح را در زبانهاى ديگر به اشكال گوناگون 1 ترجمه كردهاند كه دو كلمهء انگليسى «
formation
« و »
affirmation
» بيش از همه به اصل عربى آنها نزديك است . تمايز ميان اين دو ، روى هم رفته ، نمايندهء تمايزى است كه معمولا منطقيان ميان « دريافت ساده » و « حكم » قائلند . ولى اصل اين دو اصطلاح عربى مدتى بيش از يك قرن مايهء حيرت دانشمندان جديد اروپايى بوده است . توضيحات گوناگونى را كه در اين باب داده شده است نقل خواهيم كرد و ، پس از آنكه پژوهش خود را نيز در اين باره عرضه كرديم ، به اظهار نظر در آنها خواهيم پرداخت .
ولى پيش از شروع بهتر آن است كه به ترتيب تاريخى تفاوتهايى را كه ميان اين دو اصطلاح در فلسفهء اسلامى قائل بودهاند به صورت كامل بيان كنيم . مبناى بحث خود را بر هشت متن از پنج نويسندهء عربى زبان قرار مىدهيم :
I
. از فارابى ( 1 ) عيون المسائل 2 ،
II
. از ابن سينا ( 2 ) شفاء 3 ، و ( 3 ) نجاة 4 و ( 4 ) اشارات 5 ،
III
. از غزالى ( 5 ) مقاصد الفلاسفه 6 ،
VI
. از شهرستانى ( 6 ) كتاب الملل و النحل 7 ، و
V
از ابن رشد ( 7 ) فصل
هامش
( 1 ) آنچه با خط لاتينى كج چاپشدهء لاتينى است ، و آنچه با خط لاتينى سياه چاپ شده ، كلمات يونانى است كه با حروف لاتينى نمايانده شده است .