استنباط به طريق حدس بايد كه بوده باشد . و معنى حدس آن است كه نفس ( مردم در مرتبت ) خود چنان افتاده باشد كه به حد اوسط ناگاه باز خورد . بىآنكه تفكر كند و حد اوسط را طلب كند و به طلب بدست آرد . بلكه خود چنان باشد كه در هر چه او را بايد ( و در عينيّت ) افتد حد اوسط به دو باز خورد و پيش وى همىآرد . و هر كجا حد اوسط حاصل گشت ، اقتران قياسى و حصول نتيجه در آن لحظه به آن متابع باشند .
و اين معنى ، اعنى حدس قدسى و ذكى شبيه وحى و الهام است كه مر نفوس انبيا و حكماى بزرگ و اوليا و اصحاب كرامات را افتد . و بدين طريق از غايت خبر دهند . پس علوم نظرى و منطق كه آلت وى است . و همچنين همه صناعات ديگر به قوّهء حدس قدسى حاصل آمده و بوجود آمده است .
و ببايد دانستن كه هر گاه كه اين علوم و صناعات را انقراض و اندراس افتد در دهور طوال ، به سبب حوادث كبار عظام شبيه طوفانات و اجتماع كواكب بر انتحال كه اقتضاى خرابى كلى كند ، چنان كه مثلا از نسل و حرث چيزى نماند ، يا اگر ماند سخت اندك بود . بعد از آن رواست و حق است كه كسى ديگر پيدا آيد ، و علوم نظرى را و منطق را و ديگر صناعات را از وى ابتدا باشد به اين طريق حدس قدسى و پيوستن به عقول فعال و اتصال فيض واهب صور به وى . و طريق حق جز اين نيست . و تعليم يكى از ديگرى نامتناهى روا نيست . چنان كه در علوم حكمت درست شده است . و ما نيز بعد از اين در شرح مسائل الهى از اين قصيده ياد كنيم ، و در طبيعيات نيز شرح به شرط گفته آيد . انشاء اللّه
منطق و مباحث الفاظ ( مجموعه متون و مقالات تحقيقى ) — صفحة 135
مساهمون: مهدى محقق
ص١٣٥