« پيامبر در مسجد فتح و مسجدهاى اطراف آن نماز خوانده است . » « 1 » يا چون تيرههاى مختلف انصار در روزهاى خندق ، آن محل را براى استراحت خود انتخاب كرده بودند ، مكانهايى جهت نمازِ خود اختصاص داده بودند و پيامبر صلى الله عليه و آله نيز در همهء آنها به نماز مىايستاده است . « 2 » به هر حال اين اقوال ، به پژوهشهاى زيادى نيازمند است . شايد هيچ يك از اين كلمات ، حقيقت نداشته باشد و به مناسبت نقش برجستهء سلمان فارسى در ابتكارِ حفر خندق و علىّ بن ابىطالب عليه السلام در قتل عمرو بن عبدود - كه تأثير بسزايى در شكست و نافرجامى كار قريشيان داشتهاند - مساجدى به نام اين بزرگان بنا شده باشد .
ابنبطوطه به غير از مسجد فتح ، از دو مسجد در دامنهء كوه سلع ياد كرده است و نامى از مسجد ابىبكر نمىبرد . « 3 » صاحب « المناسك و اماكن طُرق الحج » در صفحهء 402 - 339 كتابش ، به استثناى مسجد فتح ، نشانى از دو مسجد ديگر در سدهء 2 تا 3 ه . ق . ارائه نداده است . فيروزآبادى نيز ذيل شرح خندق تنها به مسجد فتح اشارتى دارد ولاغير . « 4 » به هر حال آنچه مسلّم است ، هر سه مسجد سلمان ، على و ابوبكر كه در سال 902 تجديد بنا شده ، در عصر عثمانىها مكرّراً تعمير و مرمّت شده و به همين اسامى يا مساجد الأربعة شهرت داشته است . على بن موسى در رسالهاش مىنويسد :
و غربي جبل سَلع المساجد الأربعة منهم مسجد الفتح المأثورة من يوم الأحزاب . « 5 » در خلال سالهاى 1395 تا 1398 ه . ق . كه نگارنده از اين منطقه بازديد كرد ، به غير
هامش
( 1 ) . سمهودى ، « وفاء الوفا » ، جزء 3 ، ص 834
( 2 ) . على حافظ ، « فصول من تاريخ المدينه » ، ص 130
( 3 ) . سفرنامهء ابنبطوطه ، ص 15
( 4 ) . « المغانم » ، ص 134
( 5 ) . وصف المدينة المنوّره ، ص 39 . نيز : رسائل فى تاريخالمدينه ، صص 17 ، 37 ، 39 و 42