خانهء ابن ابىالجنوب كه به بيت و دار ابىالجنوب نيز شهره است ، همان مكانى بود كه نخستين بار پيامبر صلى الله عليه و آله نماز عيد را در مجاورت آن بجاى آورد . اين مكان در سمت غربى وادى بطحان و به عنوان « مُصلّى الأوّل » در مناخه مشهور است . شايد همين مدرك تاريخى است كه ابننجّار و مطرى - مورّخان مدنى - را متقاعد كرده است تا بگويند مسير خندق از بالاى وادى بطحان در امتداد حرّهء غربى تا مصلّاى عيد بوده است .
به نظر حقير ، قبول حفر خندق در چنين امتدادى از شمال شرقى تا شمال غربى مدينه و از آنجا در طول سرزمينهاى غربى شهر تا جنوب ، تنها در عرض شش روز ، بسيار بعيد به نظر مىرسد . متأسّفانه فيروزآبادى تنها به ذكر گفتههاى مطرى در تعيين مسير خندق بسنده كرده و خود نظر يا پژوهش جديدى ارائه نكرده است . « 1 » به هر حال آنچه مسلّم است ، هيچ مورّخى در طول سدههاى گذشته ، از آثار بجاماندهء خندق ، وصف و نشانى به ما نداده است و امروز نيز نمىتوانيم اثرى حتّى از كوچكترين جزء آن بيابيم . تنها بر اساس متون نخستينِ مغازى و سيره پى مىبريم كه خندق ، حدود هفت ذرع عمق داشته يا به گفتهء واقدى به اندازهء قامت يك انسان بوده است . عرض آن نه ذرع داشته و به گفتهء واقدى داراى درهايى بوده است .
و پيكرههاى 1 - 3 ، 2 - 3
2 / ت : خيمهگاه پيامبر ؛ مسجد فتح
احمد بن حنبل حديثى را از ابوعامر به نقل از ابنزيد و او از عبداللَّه بن عبدالرّحمن ابن كعب بن مالك به روايت از جابر بن عبداللَّه انصارى ثبت كرده است كه :
« ان النبيّ - صلّىاللَّه عليه [ وآله ] وسلّم - دعا في مسجد الفتح ثلاثاً ؛ يوم الإثنين و يوم الثلاثا و يوم الأربعاء ، فاستجيب له يوم الأربعاء بين الصلاتين فعرف البشر في وجهه . قال جابر : فلمينزل بي أمر مهم غليظ إلّا توخيت
هامش
( 1 ) . « المغانم » ، ص 134