در اين حال خالد بن وليد از قشون دشمن ، با عدّهاى از سواركاران فرصت را مغتنم شمرده ، به زعم حقير با دورزدنِ كوه احد از سمت شرقى دامنهء احد به طرف روماة حملهور شدند و بر تپّهء بدون محافظ روماة مسلّط گشتند . اين بار نيزهاندازان قريش ، مسلمانان را در ميدان به خاك و خون كشيدند . نيروهاى ديگر قريش هم كه فرار را پيشهء خود كرده بودند ، چون موفّقيت را به دست قريش ديدند ، بازگشتند و با كينه و دشمنى زائدالوصفى مؤمنان را قتل عام نمودند .
پيامبر به شدّت زخمى و حتّى شايع شد كه كشته شده است . مسلمانان در شرايط بسيار سختى متحمّل آخرين ضربات قريش شدند و با تحمّل و بردبارى ، نبردى را كه در آغاز ، كمتلفات بود ، بهيكباره با تلفات سنگينى به پايان رساندند .
كشتهشدگان مسلمان در ميدان احد افتاده بودند و اجساد شخصيّتهاى برجستهاى مانند حمزه ، عبداللَّه بن جحش و مصعب بن عمير در ميان آنها ، به چشم مىخورد و اندوه مسلمانان را تشديد مىكرد . آن دفاع اجتنابناپذير با مظلوميّت اندوهبار مؤمنان ، واقعهاى بس جانگداز در زندگى محمّد صلى الله عليه و آله و تاريخ شهر مدينه بهوجود آورد .
پس از ذكر كلّيّاتى از واقعه ، اكنون به مواضع تاريخى آن مىپردازيم و در ضمن به گوشههاى مهمّى از تاريخ دفاع احد اشاره مىكنيم .
پ : مواضع و بقاع احد
تاريخ ، مواضع مهمّ واقعهء تأسّفآور احد را ثبت كرده است .
غار ، مكان پنهانشدن پيامبر ، استراحتگاه ، مكان شهادت حمزه ، مقابر ياران پيامبر ، مدفن دندان پيامبر و . . . مجموعهاى از آثار طبيعى و بجامانده از واقعهاى است كه اگر با دقّت مورد پژوهش و بررسى قرار گيرد ، نه تنها با ديرينهء اين آثار آشنا مىشويم ، بل به زواياى ديگرى از تاريخ احد در پهنهء مدينهشناسى رهنمون مىگرديم . از اين رو مىتوان هنگام حضور در دامنهء كوه احد ، قرون متمادى گذشته را شكافت و روزهاى آخرين تجربهء دينى بشر را احساس و ادراك نمود .