الحج و معالم الجزيره » ، به موضوع « و حول المدينة من الجبال » « 1 » مىرسد ، تمامى كوههاى اطراف مدينه را برمىشمارد ؛ ولى نامى از « ثور » نمىبرد . « فيروزآبادى » ، ثور را تصحيف و صحيحِ آن را « الى احد » دانسته است « 2 » ؛ زيرا « ثور إنّما بمكة . . . » ولى مشارٌاليه در كتاب ديگرش به آراء كسانى كه ثور را در مدينه دانسته و آن را غير از ثور مكّه خواندهاند ، روى آورده است . « 3 » شايد از اين روى است كه عبدالقدّوس انصارى از محقّقان مدنى و مدينهشناس به اين باور رسيدهاند كه كوه كوچكى كه در پشت كوه احد قرار دارد و از مسير فرودگاه مدينه نمايان است ، « ثور » مىباشد « 4 » .
حمد الجاسر نيز با جملهء : « و حقق وجود جبل ثور ، وراء أُحُد » . به اين نظريّه روى آورده است . « 5 » به هر حال آنچه براى ما اهمّيّت دارد ، اين است كه كوه احد ، حدّ حرم و يا حدّ شمالى - جنوبى مدينه ، در حرم مدينه ، قرار دارد ؛ اگر چه اين حقير معتقد است كوهى كه « على حافظ » به آن اشاره مىكند ، در جنوب شرقى كوه احد و به نام صرار مىباشد و آنچه كه از مستندات تاريخى حاصل نگارنده شده است ، نمىتواند رأى « عبدالقدّوس انصارى » و على حافظ و تبعيّت حمد الجاسر را مورد تأييد قرار دهد و لذا اين مطلب را بايد موضوعى مورد اختلاف و حاوى آراء متفاوت دانست . در ميان محقّقان معاصر اگر چه « محمّد فؤاد عبدالباقى » به دفاع از آن نظريّه برخاسته است ؛ « 6 » ولى تحقيقات « سيّد ابراهيم العيّاشى » كه خود از محقّقان مشهور مدنى و مدينهشناس است ، خلاف آن را
هامش
( 1 ) . ص 407
( 2 ) . « القاموس المحيط » ، ج 1 ، ص 384
( 3 ) . فيروزآبادى ، « المغانم المطابة فى معالم طابه » ، ص 81 و 82
( 4 ) . « آثار المدينه » ، ص 11
( 5 ) . پاورقى ، « المغانم » ، ص 81
( 6 ) . « مجلة الأزهر » ، ج 27 ، 18 سپتامبر 1955 م . ( صفر 1375 ه . ق . )