نسخههاى خطّى اهتمام زيادى مبذول داشت ؛ زيرا در آن ايّام ، مدينه داراى يك كتابخانهء منظّم و حاوى كتابهاى مهم علوم اسلامى نبود . شيخالإسلام در نهايت تصميم گرفت كتابخانهاى در اين شهر بنا نهد .
اگر چه در گزارشهاى تاريخى از مراسم افتتاح اين كتابخانه در سال 1270 ه . ق .
يادها شده است ؛ ولى بر اساس كتيبهء تركى سر درِ فعلى كتابخانه ، پايان عمليّات ساختمانى را 1271 ه . ق . رقم زدهاند :
ختاميه دعا لطفى تام تاريخ * ياپلدى بوكتبخانه مكمل 1271
« عارف حكمت » كتابخانه را وقف مسجد پيامبر نمود و براى ادارهء آن ، اموال منقول و غيرمنقولى وقف نمود كه متن كامل آنها در دفاتر محاكم شرعى مدينه و استانبول ثبت گرديد .
شيخالإسلام خانهء حسن بن زيد را از اولاد حىّ او در نيمهء اول سدهء 13 ه . ق .
خريدارى كرد و بناى كتابخانه دقيقاً جايگزين اين خانه گرديد . اين اين امر و نيز موقعيّت ممتاز كتابخانه در جوار مسجد نبوى ، باعث گرديد : سيّاحان پژوهشگر از آن يادها كنند .
على بن موسى در 1303 ه . ق . نگاشت :
« . . و بجوار المبرك بيت نائب الحرم كائتا من كان و تجاه بيت حضرة النائب كتابخانه عظيمة للمرحوم عارف حكمة بك شيخالإسلام بالأستانه سابقا فيها من الكتب النفيسه ما لايوجد في غيرها ولها خدمة بمعاشات شهريةتأتيهم منوقفه الموقوف عليها بالأستانه . » « 1 » در اثناى جنگ جهانى اوّل ، « فخرى پاشا » فرماندهء نظامى مدينه ، بهخاطر حفاظت از اين گنجينهء نفيس ، تمامى نسخههاى خطّى كتابخانه را به دمشق منتقل كرد و در تكيهء سلطان سليم از دستبرد وقايع و حوادث ناشى از جنگ عالمگير پنهان ساخت . پس از
هامش
( 1 ) . « . . . در كنار جاى نشستن شتر پيامبر ، منزل قائم مقام حرم ( هركه باشد ) قرار داشت و در مقابل منزل آن جناب ، كتابخانهء بزرگ مرحوم شيخ الاسلام عارف حكمت بك ، در آستانه مىباشد كه داراى كتابهاى نفيس و با ارزشى است و در هيچ كتابخانهاى نظير آن موجود نيست . اين كتابخانه داراى خدمهاى است با مقررى ماهيانه كه از راه درآمد موقوفات آستانه تأمين مىگردد . » نك : ذيل رسالهء « وصف المدينه المنوّره ، ص 14