اطراف شهر « خندق » ژرفى مىكنند و از اين طريق از پيشرفت دشمن جلوگيرى به عمل مىآورند . از اين نظر بايد نقاط آسيبپذير مدينه را كه عبور و مرور وسايل نقلى و جنگى به آسانى صورت مىگيرد ، به وسيلهء خندق ژرفى در حصار انداخت و دشمن را از پيشروى در اين قسمت متوقف ساخت ، و با ساختن سنگرها در اطراف خندق به دفاع پرداخت و با پرتاب كردن تير و سنگ از برجها و سنگرهاى اطراف خندق ، عبور از خندق را جلوگيرى نمود . « 1 »
پيشنهاد سلمان به اتفاق آراء تصويب گرديد و اين طرح دفاعى ، نقش مؤثرى در صيانت و حفاظت اسلام و مسلمانان داشت . قابل توجه اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله ، خود همراه گروهى موارد آسيبپذير را بررسى فرمود ، و محل حفر خندق را با خط مخصوصى تعيين كرد . قرار شد از « احد » تا « راتج » خندقى كنده شود و براى برقرارى نظم ، هر چهل ذراع را به ده نفر واگذار فرمود . پيامبر صلى الله عليه و آله ، اولين كلنگ را خود به زمين زد ، و مشغول كندن زمين شد و على عليه السلام خاكها را بيرون مىريخت ، از صورت و پيشانى آن حضرت عرق ريزش مىكرد ، در حالى كه اين جملهها را بر زبان جارى مىساخت :
« لا عَيش إلّا عَيش الآخِرَةَ * اللهُمَّ اغفِر الأنصار و المُهاجرة
زندگى واقعى زندگى اخروى است ، پروردگارا مهاجر و انصار را بيامرز » .
پيامبر صلى الله عليه و آله با اين كار گوشهاى از برنامههاى اسلام را نشان داد ، و به جامعهء اسلامى تفهيم كرد كه فرماندهء لشكر ، و پيشواى جمعيت بايد بسان افراد ديگر شريك غم بوده و پيوسته بارى از دوش آنان بردارد . از اين جهت ، تلاش و كوشش پيامبر صلى الله عليه و آله شور عجيبى در مسلمانان پديد آورد و همه بدون استثنا شروع به كار نمودند .
حتى يهوديان بنى قريظه كه با مسلمانان همپيمان بودند ، با دادن ابزار و ادوات كار ، به پيشرفت كار كمك مىكردند . « 2 »
مسلمانان آن روز از نظر خواربار در مضيقهء عجيبى قرار داشتند . با اين حال ، از طرف خانوادههاى متمكن به سربازان اسلام كمك مىشد . موقعى كه حفر
هامش
( 1 ) . « تاريخ طبرى » ، ج 2 / 224 .
( 2 ) . « مغازى واقدى » ، ج 2 / 445 .