و قذارات پاك بگردان براى طواف كنندگان و ايستادگان بقيام و ركوع و سجود يعنى خانه مرا براى عبادت كنندگان پاكيزه و مهيّا گردان .
وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ
ابراهيم ( ع ) مأمور گرديد كه مردم را اعلام كند كه پياده و سواره بر هر شتر لاغرى و از هر راه دورى كه باشد بيايند بسوى حج و بصداى بلند نداء كند و بگويد ( عليكم بالحج ) حج خانه كعبه بر شما واجب گرديده .
بروايتى رفت بالاى كوه ابو قبيس و گفت اى مردم خانه پروردگار خود را حج كنيد و خداى تعالى صداى او را شنوانيد بهر كسى كه در علم ازلى او گذشته بود كه تا روز قيامت به حج خواهد رفت و بتلبيه ( لبّيك ) او را در صلبهاى پدران اجابت نمودند .
و از حسن روايت شده كه خطاب ( اذّن ) برسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله و سلّم است در حجة الوداع كه امر نمود براى حج پياده و سواره بيايند ( رجالا ) جمع راجل است مثل اينكه جمع قائم قيام است ، و راجل يعنى پياده ( و على كل ضامر ) حال و عطف است به ( رجالا ) گويا گفته رجالا و ركبانا سواره و پياده بيائيد ، و ( يأتين ) صفت است براى هر ضامرى زيرا كه در معنى جمع است و حضرت صادق عليه السّلام بضمّ را مشدّده قرائت نموده و گفته ( هم الرّجّالة ) ( فجّ عميق ) يعنى از راه دور .
لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ
الخ ( منافع ) را نكره آورده يعنى منافعى كه مخصوص به اين عبادت است از دينيه و دنيويه و بقولى منافع اخرويه است از عفو و مغفرت .
و در اينكه مقصود از ايّام معلومات در آيه چيست چند قول است از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده كه آن روز نحر و سه روز بعد از آن است يعنى ايّام تشريق ، و بقول ابن عباس ايّام معلومات دهم ذى الحجّة است و گفته ذكر دلالت دارد بر تسميه موقع ذبح و نحر ، و از حضرت صادق عليه السّلام است كه مقصود از ذكر