توضيح آيات
أَ فَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا
اين آيه و آيات بعد متفرع بر آيات بالا است و بهمزه استفهامى در مقام انكار برآمده كه آنهايى كه توحيد خدا را انكار كردند و بندهگان مرا مثل عيسى و عزير و ملائكه را معبودهاى خود گرفتند گمان كردند آن معبودها آنها را يارى ميكنند و عذاب را از آنان دفع مينمايند نه چنين است ، بعضى در معنى آيه اينطور گفتهاند آيا كسانى كه كافر شدند و غير از من خدايانى گرفتند من براى آنها غضب نميكنم و آنان را عقوبت نمىنمايم براى اينكه خدايانشان بندگان مقرّب من بودند حاشا نه چنين است بلكه ما براى اين كفار و غير آنها از كفار ديگر جهنم را مهيّا گردانيديم .
( نزل ) چيزى را گويند كه براى مهمان مهيّا ميكنند و معنى آيه چنين مىشود : ما جهنم را براى كافر مهيا نمودهايم همان طورى كه براى مهمان تشريفاتى مهيا مينمايند ، و در مقابل آن در جاى ديگر راجع بمؤمنين فرموده
فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوى نُزُلًا
قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا ، الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً
( الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ )
صفت است براى ( اخسرين ) و ممكن است استيناف باشد و مبتداء ( هم ) خبر مبتداء محذوف است يعنى آيا خبردار كنم شما را بزيان كارترين مردم آنان كسانى ميباشند كه در اعمالشان بجاى اينكه از آن نفع ببرند خسران مىبرند و گمان ميكنند كار نيكى انجام دادهاند .
( الذين ) موصوله عموم دارد و شامل ميگردد تمام كسانى را كه برأى و سليقه خود اعمالى ميكنند و بعقل ناقص خود گمان ميكنند عمل نيكى انجام